Ensiklopediya

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 152–153-b. — ziyouz.com

Ensiklopediya (yun.— bilimlar doirasi), qomus — muayyan tizimga solingan keng qamrovli bilimlar töplami, ilmiy yoki ilmiy ommabop naşr. «E.» terminining ma'nosi tarixan özgarib turgan. Antik davrda u «erkin san'at» deb atalgan 7 ilm (grammatika, ritorika, dialektika yoki logika, geom., arifmetika, musiqa va astronomiya)ni anglatgan. 16-asrda Ğarbiy Yevropada E. yangi ma'noda — turli bilimlar majmui ma'nosida işlatilgan. Ayni vaqtda bilimlar tasnifi ma'nosini ham bildirgan; bu ma'noda «E.» termini 18-asrda ham qöllangan. Hoz. paytda «E.» termini fanning barça sohalari böyiça (universal E.) yoki biror tarmoği (soha E.si) yoxud amaliy faoliyat böyiça eng muhim ma'lumotlarni öz içiga oluvçi naşrni anglatadi.

E. materiallari, asosan, alifbo tartibida yoki mavzusi böyiça beriladi. Universal E., odatda, muayyan davlat miqyosida tuzilib, şu davlatda erişilgan fantexnika, madaniyat yutuqlari darajasini körsatadi. Unda öşa davlatning mafkurasi ozmiköpmi aks etadi. Şu ma'noda ham universal E. milliy E. hisoblanib, unga «davlatning şahodatnomasi», «ma'naviy közgusi» degan sifatlar ham beriladi. Universal E.larda turli fan sohalaridagi muhim tuşunçalar bilan bir qatorda tarixiy voqea va jarayonlar, insoniyat sivilizatsiyasining muhim yutuqlari aks etadi. Soha E.si muayyan fan sohasidagi tuşunça va boşqalar ma'lumotlarni universal E.ga qaraganda batafsilroq yoritadi. Hajmiga köra, E.lar köp jildli va 1—2 jildli bölişi mumkin.

E. maqolalarida sözlarning etimologiyasi, transkripsiyasi, definitsiyasi muayyan tartib bilan beriladi. Yoritilayotgan tuşunça haqida köproq ma'lumot oliş uçun muhim adabiyotlar röyxati (bibliografiya) körsatiladi. E. hajmining muayyan qismini bezak materiallar (oqqora, rangli suratlar, xarita, çizmasxemalar va boşqalar) taşkil etadi. E. maqolalarida ortiqça tafsilotlarga, qaytariqlarga yöl qöyilmaydi (buning uçun tegişli maqolaga havola qilişdan foydalaniladi). E. tayyorlaşda fakt va ma'lumotlar aniqligiga, atama va terminlar öz örnida, töğri işlatilişiga ahamiyat beriladi. Uning bayonida ilmiylik, ommaboplik, qisqalik, löndalikka e'tibor beriladi.

Ensiklopedik tarzdagi asarlar qadimiy Şumer davlatida, Xitoy, Yunoniston, qadimiy Rimda, keyinçalik arab yozuvidagi mamlakatlarda, xususan, Movarounnahrda paydo bölgan. Yunonistonda Demokrit va Aristotel asarlari ensiklopedik asarlar hisoblangan. Örta Osiyo mutafakkirlari — Muhammad Muso Xorazmiy, Ahmad alFarğoniy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Imom Buxoriy, Mirzo Uluğbek, Alişer Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur asarlari ham öz davridagi bilimlarni atrofliça qamrab olgan. Imom Buxoriyning «Sahihi Buxoriy»si, Forobiyning «Fanlar tasnifi», Beruniyning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar», Ibn Sinoning «Tib qonunlari», «Donişnoma»si, Yusuf Xos Hojibning «Qutadğu bilig», Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk», Alişer Navoiyning «Majolis unnafois», Davlatşoh Samarqandiyning «Tazkirat uşşuaro», Zahiriddin Muhammad Boburning «Boburnoma» asarlari qomusçilik tarixiga qimmatbaho hissa bölib qöşilgan.

Vizantiya tilşunosi Svidaning «Leksikon»i (10-asr) dan boşlab muayyan tizimga solingan bilimlar luğatlart ifodalana boşladi. 17-asr oxiri va 18-asrda Angliyada P. Beylning «Tarixiy va tanqidiy luğat»i katta ahamiyatga ega bölgan. 1704 yil J. Xarris «Texnik leksikon yoki Umumiy ingliz san'at va fan luğati»ning birinçi naşrini çiqargan. «Ensiklopediya yoki fan, san'at va kasb-hunarlarning izohli luğati» (1751—80 yillar, 35 j.)ning yuzaga kelişi Fransiya tarixida yirik ijtimoiy-siyosiy voqea böldi. Bu E.ni tayyorlaşda maşhur faylasuf D. Didro asosiy rol öynadi; uni naşr etişda Ş.L. Monteskyo, Volter, J.J. Russo, J.D,'Alamber ham qatnaşgan. 1768—71 yillarda şotland matbaaçisi U. Smelli 3 jildli «Britaniya ensiklopediyasi»ni çiqardi. Bir neça marta qayta naşr etilgan uşbu E. Angliyaning eng yirik milliy E.si bölib qoldi.

19-asr va 20-asrning 1-yarmida Fransiya, Rossiya, AQŞ, Germaniya, Italiya, Ispaniya, Turkiya va boşqalar mamlakatlarda ham universal va soha E.lari çiqarildi. Bular içida «Lmerika ensiklopediyasi», «Katta Brokgauz» (Germaniya), «Katta Laruss» (Fransiya), «Islom ensiklopediyasi», Brokgauz va Yefron ensiklopedik luğati, Granatlar ensiklopedik luğati alohida örin egallaydi.

SSSRda 1925 yildan Katta Sovet Ensiklopediyasiiit uç naşri, 1928 yildan Kiçik Sovet Ensiklopediyasining uç naşri, «Ensiklopedik luğat»ning bir neça naşri çiqdi. Uşbu universal E.lardan taşqari, turli davrlarda bir neça fan tarmoqlaridan va amaliyotdan soha E.lari naşr etildi.

60-y.larning oxiridan sobiq ittifoqdoş respublikalarda universal E.lar naşr etişga kirişildi. Jumladan, Özbekistonda 1971—80 yillarda 14 jildli «Özbek sovet ensiklopediyasi» (ÖzSE)naşr etildi. 1boş muharriri akad. I.M.Möminov; 10j. dan akad. KA.Zufarov. Unda jami 40000 dan ortiq maqola berilgan. ÖzSE maqolalarining ilmiynazariy va ğoyaviy-siyosiy yönalişi marksçaleninça mafkura bilan belgilangan.

SSSR parçalanib ketgandan keyin undan ajralib çiqqan mustaqil mamlakatlar içida birinçilardan bölib Özbekiston Respublikasida universal milliy ensiklopediya tayyorlaşga kirişildi. 1997 yil 20 martda Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyotini taşkil etiş töğrisida» qaror qabul qilib, naşriyot zimmasiga 12 jildli «Özbekiston milliy ensiklopediyasi»ni tayyorlaş va naşr etişni topşirdi. Sönggi yillarda Özbekistonda, şuningdek, «Toşkent» ensiklopediyasi, 1 jildli Bolalar ensiklopediyasi, Xotin-qizlar ensiklopediyasi, «Islom» ensiklopediyasi va ba'zi fan tarmoqlaridan soha E.lari naşr etildi.

Murodjon Aminov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭНЦИКЛОПЕДИЯ (юн.— билимлар доираси), қомус — муайян тизимга солинган кенг қамровли билимлар тўплами, илмий ёки илмий оммабоп нашр. «Э.» терминининг маъноси тарихан ўзгариб турган. Антик даврда у «эркин санъат» деб аталган 7 илм (грамматика, риторика, диалектика ёки логика, геом., арифметика, мусиқа ва астрономия)ни англатган. 16-асрда Ғарбий Европада Э. янги маънода — турли билимлар мажмуи маъносида ишлатилган. Айни вақтда билимлар таснифи маъносини ҳам билдирган; бу маънода «Э.» термини 18-асрда ҳам қўлланган. Ҳоз. пайтда «Э.» термини фаннинг барча соҳалари бўйича (универсал Э.) ёки бирор тармоғи (соҳа Э.си) ёхуд амалий фаолият бўйича энг муҳим маълумотларни ўз ичига олувчи нашрни англатади.

Э. материаллари, асосан, алифбо тартибида ёки мавзуси бўйича берилади. Универсал Э., одатда, муайян давлат миқёсида тузилиб, шу давлатда эришилган фантехника, маданият ютуқлари даражасини кўрсатади. Унда ўша давлатнинг мафкураси озмикўпми акс этади. Шу маънода ҳам универсал Э. миллий Э. ҳисобланиб, унга «давлатнинг шаҳодатномаси», «маънавий кўзгуси» деган сифатлар ҳам берилади. Универсал Э.ларда турли фан соҳаларидаги муҳим тушунчалар билан бир қаторда тарихий воқеа ва жараёнлар, инсоният цивилизациясининг муҳим ютуқлари акс этади. Соҳа Э.си муайян фан соҳасидаги тушунча ва бошқалар маълумотларни универсал Э.га қараганда батафсилроқ ёритади. Ҳажмига кўра, Э.лар кўп жилдли ва 1—2 жилдли бўлиши мумкин.

Э. мақолаларида сўзларнинг этимологияси, транскрипцияси, дефиницияси муайян тартиб билан берилади. Ёритилаётган тушунча ҳақида кўпроқ маълумот олиш учун муҳим адабиётлар рўйхати (библиография) кўрсатилади. Э. ҳажмининг муайян қисмини безак материаллар (оққора, рангли суратлар, харита, чизмасхемалар ва бошқалар) ташкил этади. Э. мақолаларида ортиқча тафсилотларга, қайтариқларга йўл қўйилмайди (бунинг учун тегишли мақолага ҳавола қилишдан фойдаланилади). Э. тайёрлашда факт ва маълумотлар аниқлигига, атама ва терминлар ўз ўрнида, тўғри ишлатилишига аҳамият берилади. Унинг баёнида илмийлик, оммабоплик, қисқалик, лўндаликка эътибор берилади.

Энциклопедик тарздаги асарлар қадимий Шумер давлатида, Хитой, Юнонистон, қадимий Римда, кейинчалик араб ёзувидаги мамлакатларда, хусусан, Мовароуннаҳрда пайдо бўлган. Юнонистонда Демокрит ва Аристотель асарлари энциклопедик асарлар ҳисобланган. Ўрта Осиё мутафаккирлари — Муҳаммад Мусо Хоразмий, Аҳмад алФарғоний, Абу Наср Форобий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Имом Бухорий, Мирзо Улуғбек, Алишер Навоий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур асарлари ҳам ўз давридаги билимларни атрофлича қамраб олган. Имом Бухорийнинг «Саҳиҳи Бухорий»си, Форобийнинг «Фанлар таснифи», Берунийнинг «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар», Ибн Синонинг «Тиб қонунлари», «Донишнома»си, Юсуф Хос Ҳожибнинг «Қутадғу билиг», Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк», Алишер Навоийнинг «Мажолис уннафоис», Давлатшоҳ Самарқандийнинг «Тазкират ушшуаро», Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг «Бобурнома» асарлари қомусчилик тарихига қимматбаҳо ҳисса бўлиб қўшилган.

Византия тилшуноси Свиданинг «Лексикон»и (10-аср) дан бошлаб муайян тизимга солинган билимлар луғатларт ифодалана бошлади. 17-аср охири ва 18-асрда Англияда П. Бейлнинг «Тарихий ва танқидий луғат»и катта аҳамиятга эга бўлган. 1704 йил Ж. Харрис «Техник лексикон ёки Умумий инглиз санъат ва фан луғати»нинг биринчи нашрини чиқарган. «Энциклопедия ёки фан, санъат ва касб-ҳунарларнинг изоҳли луғати» (1751—80 йиллар, 35 ж.)нинг юзага келиши Франция тарихида йирик ижтимоий-сиёсий воқеа бўлди. Бу Э.ни тайёрлашда машҳур файласуф Д. Дидро асосий роль ўйнади; уни нашр этишда Ш.Л. Монтескьё, Вольтер, Ж.Ж. Руссо, Ж.Д,’Аламбер ҳам қатнашган. 1768—71 йилларда шотланд матбаачиси У. Смелли 3 жилдли «Британия энциклопедияси»ни чиқарди. Бир неча марта қайта нашр этилган ушбу Э. Англиянинг энг йирик миллий Э.си бўлиб қолди.

19-аср ва 20-асрнинг 1-ярмида Франция, Россия, АҚШ, Германия, Италия, Испания, Туркия ва бошқалар мамлакатларда ҳам универсал ва соҳа Э.лари чиқарилди. Булар ичида «Лмерика энциклопедияси», «Катта Брокгауз» (Германия), «Катта Ларусс» (Франция), «Ислом энциклопедияси», Брокгауз ва Ефрон энциклопедик луғати, Гранатлар энциклопедик луғати алоҳида ўрин эгаллайди.

СССРда 1925 йилдан Катта Совет Энциклопедиясииит уч нашри, 1928 йилдан Кичик Совет Энциклопедиясининг уч нашри, «Энциклопедик луғат»нинг бир неча нашри чиқди. Ушбу универсал Э.лардан ташқари, турли даврларда бир неча фан тармоқларидан ва амалиётдан соҳа Э.лари нашр этилди.

60-й.ларнинг охиридан собиқ иттифоқдош республикаларда универсал Э.лар нашр этишга киришилди. Жумладан, Ўзбекистонда 1971—80 йилларда 14 жилдли «Ўзбек совет энциклопедияси» (ЎзСЭ)нашр этилди. 1бош муҳаррири акад. И.М.Мўминов; 10ж. дан акад. КА.Зуфаров. Унда жами 40000 дан ортиқ мақола берилган. ЎзСЭ мақолаларининг илмийназарий ва ғоявий-сиёсий йўналиши марксчаленинча мафкура билан белгиланган.

СССР парчаланиб кетгандан кейин ундан ажралиб чиққан мустақил мамлакатлар ичида биринчилардан бўлиб Ўзбекистон Республикасида универсал миллий энциклопедия тайёрлашга киришилди. 1997 йил 20 мартда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриётини ташкил этиш тўғрисида» қарор қабул қилиб, нашриёт зиммасига 12 жилдли «Ўзбекистон миллий энциклопедияси»ни тайёрлаш ва нашр этишни топширди. Сўнгги йилларда Ўзбекистонда, шунингдек, «Тошкент» энциклопедияси, 1 жилдли Болалар энциклопедияси, Хотин-қизлар энциклопедияси, «Ислом» энциклопедияси ва баъзи фан тармоқларидан соҳа Э.лари нашр этилди.

Муроджон Аминов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.