At-Tarix al-kabir

«At-Tarix al-kabir» (arab. التاريخ الكبير – «Katta tarix») – 9-asr islom olimi Muhammad ibn Ismoil Buxoriyning ilmi rijol yönalişidagi kitobi. Inglizça manbalarda «The Great History» nomi bilan ham ataladi.

Özbekça Vikipediyadagi ma'lumotga köra, Buxoriy bu asarni 18 yoşida yozgan. Ingliz Vikipediyasi Firabriga tayanib, Buxoriy bu matnni yoş çoğida Makkada, “Sahih”ini yozişdan ança oldin tuzganini bildiradi. Asarning 9-asrga oid bir neça qölyozmasi ma'lum. U Basralik qori va nahvşunos Abu al-Hasan Muhammad ibn Sahl ibn Abd Alloh rivoyati orqali yetib kelgan. Aytilişiça, Melçert asar hozirgi şaklida Buxoriy tomonidan tuzilgan, keyinroq esa ba'zi tahrir va tartib özgarişlariga uçragan, degan fikrni bildirgan.

Buxoriy yana ikkita tarix kitobini – «at-Tarix al-avsat» («Örta tarix») va «at-Tarix as-sağir» («Kiçik tarix»)ni ham yozgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, ulardan ikkinçisi yöqolgan.

Asarda sahobalar davridan muallif davrigaça hadis rivoyat qilgan köplab kişilarning ismlari va tarjimai hollari jamlangan. Özbekça manbaga köra, tarjimai hollar soni 40 mingga yaqin; ularda erkaklar ham, ayollar ham, işonçli va işonçsiz roviylar ham bor. Hokim Naysoburiy asardagi zaif roviylarni sanab, ular 126 kişidan oşmasligini aytgan.

Bu ma'lumot ingliz manbasidagi bayon bilan qisman zid. Unda hozirgi mavjud qölyozmalarda 12 300 kişining tarjimai holi borligi va ular orasida ayol yöqligi qayd etilgan. Al-Hakimning aytişiça, Abu Ali al-Husayn al-Masarjisiga köra, matnda erkak va ayollarning taxminan 40 000 yozuvi bölgan.

Ingliz manbasiga köra, asar roviylar tarmoğini tiklaşga qaratilgan, roviylarning töliq ismlari va tarjimai hollarini bayon qilişga unçalik e'tibor bermaydi. Buxoriy eslatgan hadis rivoyatlarining atigi 6 foizigaça qismiga işonçlilik jihatidan izoh bergan va roviylarning özlari haqida deyarli fikr bildirmagan. Ba'zi yozuvlar Buxoriy tanqid qilgan olimlarga qarşi qaratilgan. Masalan, Abu Hanifa haqidagi yozuvda uning murji'iylardan ekani aytilgan.

Tojiddin Subkiy kitobni maqtab, uni misli körilmagan asar sifatida ta'riflagan va keyingi davr olimlari Buxoriy oldida qarzdor ekanini ta'kidlagan.

Ingliz manbasiga köra, asar tez qabul qilingan va hozirda Buxoriyning maşhurroq “Sahih” asaridan ança oldin şuhrat topgan. Undan rivoyat qilingani haqidagi birinçi eslatma “Sahih”dagidan bir asr oldin uçraydi. Ibn Abu Hotim Buxoriy asarlariga birinçi javobni şu kitobga yozgan; uning kitobi undagi xatolarni aniqlaşga qaratilgan edi. Al-Hakim Naysoburiy esa kitobdagi roviylar sonidan foydalanib, uning davrida yozib olinmagan köplab işonçli hadis hamon mavjud bölgan, degan fikrini asoslagan.