Birlaşgan Arab Amirliklari

Birlaşgan Arab Amirliklari (BAA) — Ğarbiy Osiyoda, Arabiston yarimorolining şarqiy qismida joylaşgan davlat. U yetti amirlikdan iborat; poytaxti — Abu-Dabi, eng yirik şahri — Dubay.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, hozirgi BAA hududi Şarqiy Arabistonning dengiz savdosi bilan boğliq tarixiy mintaqasida joylaşgan. 7-asrda Fors va Ummon körfazi qirğoqlaridagi kiçik şayxliklar Arab xalifaligi tarkibiga kirgan va bu yerda islom tarqalgan. 15-asr oxiri — 16-asr boşida mintaqaga portugallar kelgan.

18-asrdan boşlab qirğoq amirliklari aholisi Buyuk Britaniya bilan kuraşga tortildi; inglizlar bu hududni «Qaroqçilar sohili» deb atagan. Zamonaviy amirlik tarixçilari qaroqçilik ayblovini bahsli deb hisoblaydi. 1820-yilda mahalliy hukmdorlar Britaniya bilan dengiz sulhini imzoladi, şundan «Sulh amirliklari» (Trucial States) atamasi paydo böldi. 1892-yildagi kelişuv ularni Britaniya protektoratiga aylantirdi. 1833-yilda Maktum uruği Dubayga joylaşib, bu yerda hozirgaça hukmronlik qilayotgan sulolaga asos soldi. Dengiz injuligi savdosi 20-asrda inqirozga uçradi; 1950-yillarda neft qazib olinişi boşlangaç, çet el sarmoyalari kela boşladi.

1971-yil 2-dekabrda yetti amirlikdan oltitasi BAA federatsiyasini e'lon qildi; Ras Al-Hayma 1972-yil 10-fevralda qöşildi. Abu-Dabi hukmdori Zayed bin Sulton Al Nahyan mamlakatning birinçi prezidenti (1971–2004) böldi va neft daromadlarini soğliqni saqlaş, ta'lim va infratuzilmaga sarfladi.

BAA Arabiston yarimorolining şarqiy qismida, Fors va Ummon körfazlari böyida joylaşgan. U Saudiya Arabistoni va Ummon bilan quruqlikda çegaradoş; Fors körfazida Qatar va Eron bilan dengiz çegarasi bor. Maydoni — 82 880 km². Abu-Dabi amirligi hududning taxminan 85 % ini egallaydi, eng kiçigi — Ajman (250 km²). Hududning katta qismini Rubʼ al-Xoliy çöli taşkil etadi, toğlar şimol va şarqda uçraydi. Iqlimi juda issiq va quruq: yozda soya­dagi örtaça maksimum 40–45 °C, yillik yoğin taxminan 100 mm.

Amirliklar: Abu-Dabi, Ajman, Dubay, Ras Al-Hayma, Fujeyra, Umm Al-Quvayn va Şarja.

Manbalarda tuzum turliça ta'riflanadi: özbekça maqolada — mutloq monarxiya, inglizça maqolada — federal yarim konstitutsiyaviy monarxiya; rusça maqolada har bir amirlik mutloq monarxiya sifatida tavsiflanadi. Eng yuqori hokimiyat organi — yetti hukmdordan iborat Federal Oliy Kengaş; u prezidentni tayinlaydi, prezident esa boş vazirni tayinlaydi. Prezident — Abu-Dabi amiri, hukumat boşliği esa Dubay amiri. BAA BMT, Arab Ligasi, OPEK va Jahon savdo taşkiloti a'zosi. Inson huquqlari taşkilotlari mamlakatda söz, yiğiliş va matbuot erkinligi çeklanganini ta'kidlaydi.

BAAda dunyodagi yettinçi yirik neft va tabiiy gaz zaxiralari bor. Neft eksporti YaIMning katta qismini taşkil etgan (1980-yilda 56,4 %, 1995-yilda 41,1 %), iqtisodiyot xilma-xillaşgaç, 2009–2013-yillarda neft-gaz uluşi 40 % dan past bölgan. Özbekça maqolaga köra, 2010-yilda YaIM ösişi 3,2 % ni taşkil etgan, ösişning 71 % i neftsiz mahsulotlarga töğri kelgan. Asosiy tarmoqlar: neft, baliqçilik, alyuminiy, sement, kemasozlik, töqimaçilik. Dubay moliya, turizm va savdo markazi hisoblanadi. Milliy pul birligi — dirham (AED).

Rasmiy til — arab tili; ingliz, hind, urdu va fors tillari ham qöllanadi. Rasmiy din — islom. Aholining aksari qismini çet ellik muhojirlar taşkil etadi, ularning köpi Janubiy Osiyodan.