Abu Dabi

Abu Dabi (Abu Zabi) — Birlaşgan Arab Amirliklarining (BAA) poytaxti va Abu Dabi amirligining ma'muriy markazi. Şahar Fors qöltiği sohilida joylaşgan port va neft qazib olinadigan hududning markazi hisoblanadi.

Abu Dabi nomi arabçadan „ğazalning otasi“ deb tarjima qilinadi (abu — „ota“, zabi — „ğazal“). Bu nom hududdagi ğazallarning köpligi va Şohbut ibn Diyob Al Nahayon iştirokidagi xalq ertaklaridan kelib çiqqan deb hisoblanadi. Afsonaga köra, Liva vohasidagi arab ovçilari ğazalni quvib, uni qöltiq qirğoğigaça kuzatgan; ğazal ularni toza suv manbasiga yetaklagan. Ovçilar minnatdorçilik bildirib uni öldirmagan, quduq yaqinida vujudga kelgan aholi punkti esa „ğazalning otasi“ deb atalgan.

Abu Dabi atrofida eramizdan avvalgi uçinçi ming yillikka oid Umm an-Nar madaniyati kabi qadimiy sivilizatsiyalarning arxeologik izlari topilgan. Şaharning taşkil etilgan vaqti manbalarda biroz farq qiladi: özbekça va rusça Vikipediyada u 1760-yil atrofida taşkil etilgan deyiladi, inglizça Vikipediyada esa 1761-yilda şayx Diyob ibn Iso Al Nahayon boşçiligidagi ovçilar qirğoq yaqinida çuçuk suv topib, şu yerda aholi punkti qurilgani aytiladi. Inglizça manbaga köra, dastlab qal'a va yigirmata uydan iborat bölgan manzil ikki yil içida taxminan 400 uyli aholi punktiga aylangan; qal'a (Qasr al-Hosn) bugun ham şahar markazida turibdi.

18-asrda Abu Dabi qal'a va dengiz böyidagi baliqçilar kulbalaridan iborat edi. 20-asrning örtalariga qadar aholi asosan baliq ovlaş va marvarid qazib oliş bilan şuğullangan. 1793-yilda aholi punkti Abu Dabi şayxlarining qarorgohiga aylangan.

19-asrda Buyuk Britaniya va Fors qöltiği arab şayxlari örtasida tuzilgan şartnomalar tufayli Britaniya mintaqada ta'sir kuçiga ega böldi. Asosiy maqsad Hindistonga boradigan savdo yölini qaroqçilardan himoya qiliş edi, şu sababli hudud avval „Qaroqçilar qirğoği“ deb atalgan. 1947-yilda Hindistondan çiqqaç ham inglizlar neft salohiyati oşgani sababli Abu Dabidagi ta'sirini saqlab qoldi.

1958-yilda Abu Dabi yaqinida birinçi yirik neft konlari topildi va şahar mamlakatning neft qazib oliş markaziga aylandi. 1960-yillar boşida kiçik baliqçilik maskani bölgan şahar 30 yil içida keng xiyobonlar va osmonöpar binolarga ega metropolga aylandi. Jadal ösiş 1968-yilda beş yillik rivojlaniş rejasi qabul qilingaç boşlandi. 1971-yilda Abu Dabi BAAning vaqtinçalik poytaxti böldi, 1996-yilda esa doimiy poytaxt maqomini oldi.

Şahar Fors qöltiğining janubi-şarqiy qismidagi orolda, materikdan taxminan çorak kilometr uzoqlikda joylaşgan. Orol materik bilan uçta yöl köprigi orqali boğlangan (2010-yil oxiriga holatiga köra).

Iqlimi tropik çöl. Abu Dabi dunyodagi eng issiq şaharlardan biri hisoblanadi: yoğingarçilik yiliga taxminan 50 mm, yozda harorat 50 °C ga yetişi mumkin. Eng issiq oy — avgust (örtaça +35,2 °C). Dubay bilan soliştirganda yoğin kamroq, yozgi harorat yuqoriroq, qişki harorat biroz pastroq.

Özbekça Vikipediyada aholisi 921 ming kişi (2013-yil), rusça Vikipediyada 1 483 000 kişi (2020-yil) deb körsatilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2023-yilda şahar aglomeratsiyasi aholisi taxminan 2,5 million kişi, amirlik aholisi esa 3,8 million kişi bölgan.

Abu Dabining iqtisodiy mavqei uning yirik neft va gaz qazib oluvçi mintaqaning ma'muriy, moliyaviy va transport markazi ekanligi, xizmat körsatiş sohasi rivojlangani hamda iqtisodiyotda davlat sektori muhim örin tutişi bilan belgilanadi. Umm an-Nar çekkasida yirik neft-kimyo majmuasi işlaydi. Neft qisman Zayd porti orqali eksport qilinadi. Mussafada sement, quvur va kemasozlik zavodlari bor; plastmassa, mebel va tibbiyot asboblari ham işlab çiqariladi. Şaharda xalqaro fond birjasi, tovar birjasi, moliyaviy fyuçers birjasi, hisob-kitob palatasi va yirik banklar (jumladan, Abu Dabi Milliy banki) joylaşgan.

Şahar şimoliy qismida hukumat idoralari va yirik kompaniyalar ofislari 7 km uzunlikdagi Korniş qirğoği yonida joylaşgan. Asosiy diqqatga sazovor joylar: Şayx Zayd masjidi (BAAdagi eng yirik masjid), 2017-yilda oçilgan Luvr Abu Dabi muzeyi, Al-Husn qal'asi (hozir hujjatlar va tadqiqotlar markazi), şuningdek Ferrari World tematik parki. Maşhur inşootlar orasida Al Bahar minoralari, Capital Gate va Aldar HQ (doira şaklidagi osmonöpar bino) bor. Şaharda ikki yilda bir marta IDEX xalqaro qurol-yaroğ körgazmasi ötkaziladi, 2009-yildan beri esa „Formula-1“ Abu Dabi Gran-prisi uyuştiriladi.