Oman

Oman (Ummon Sultonligi) — Arabiston yarimorolining janubi-şarqida joylaşgan davlat. Poytaxti — Maskat. Rasmiy tili arab tili, davlat dini islom.

Manbalarga köra, Ummon hududida miloddan avvalgi 4-ming yillikdan boşlab Şimoliy Afrika, Fors qöltiği mamlakatlari va Hindiston örtasida vositaçi savdo markazlari mavjud bölgan. Qadimgi şumer yozuvlarida hudud “Magan” nomi bilan tilga olingan va Mesopotamiya uçun mis manbai bölgan (inglizça manba).

Özbekça manbaga köra, miloddan avvalgi 6–5-asrlarda sohil qismlari Axomaniylar hukmronligi ostida bölgan; rus tilidagi manba esa Ummon 5-asrdan miloddan avvalgi 6-asrgaça uç fors imperiyasi ta'sirida bölganini yozadi. Inglizça manbada Axomaniylar nazorati haqidagi qaraş bahsli deb körsatilgan.

7-asrda Ummon Arab xalifaligi tarkibiga kirdi va islom dini tarqaldi. 8-asr örtalarida mintaqa imomlik şaklida mustaqil böldi; keyinroq Abbosiylar uni qayta böysundirdi. 16-asrda portugallar sohillarni egalladi, 1650-yilda ular quvib çiqarildi.

Manbalar 18-asr voqealarini turliça bayon qiladi. Özbekça maqolada 1792-yilda Maskat sultonligi e'lon qilingani aytiladi. Inglizça manbada esa Ummonni 1744-yildan Al Bu Said sulolasi boşqarib kelayotgani yoziladi.

1913-yilda imom Salim al-Xarusiy boşçiligidagi qabila qöşinlari Maskatning köp qismini ozod qildi; 1920-yilda Maskat sultoni bilan imomlikni tan oluvçi as-Sib şartnomasi imzolandi. 1970-yilda Qobus bin Sayd hokimiyatga kelib, Maskat sultonligi va Ummon imomligini birlaştirdi. Rus tilidagi manbaga köra, 23-iyul kuni otasi Saidni töntariş orqali olib taşladi. Dofardagi qözğolon 1976-yilgaça davom etdi. Ummon 1971-yildan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 18-noyabr. 2020-yilda Qobus örniga Haysam bin Tariq sulton böldi.

Ummon Fors va Ummon qöltiqlari hamda Arabiston dengizi bilan öralgan. Özbekça manbada maydoni 309,5 ming km² deb körsatilgan (ğarbdagi çegara çöldan ötgani uçun aniq emas), inglizça manbada esa 315 331 km².

Şimolda Ummon toğlari joylaşgan; eng baland nuqta haqida manbalar farq qiladi: özbekça manbada 3353 m (Şom toği), rus tilidagi manbada 3020 m. Ummon qöltiği böyida al-Batina pasttekisligi bor, markaziy qismda Rubʼ al-Xoli çölining şarqiy çekkasi, janubi-ğarbda Dofar platosi joylaşgan. Mamlakatda muntazam oqar daryolar yöq. Iqlimi tropik, katta qismida çöl iqlimi; yoz issiq. Yer ostidan neft, tabiiy gaz, mis, xrom, toşkömir, oltin va boşqa foydali qazilmalar qazib olinadi.

Aholi soni haqida ma'lumotlar turliça: 4,7 mln (2018, özbekça manba), 3,69 mln (2021, rus tilidagi manba), taxminan 5,46 mln (inglizça manba). Aholining aksariyati arablar; balujlar, forslar va hindistonliklar ham yaşaydi.

Ummon — sulton boşqaradigan monarxiya. Sulton davlat va hukumat boşliği. Birinçi konstitutsiya 1996-yil noyabrda qabul qilingan. Ummon Kengaşi maslahat organi bölib, Şöro kengaşi va Davlat kengaşidan iborat. Siyosiy partiyalar yöq. Ma'muriy jihatdan mamlakat 59 viloyatga (viloyat) bölingan.

Özbekça manbaga köra, 1967-yildan neft va gaz qazib oliş rivojlandi; YaIMda ularning uluşi 38,5%, qişloq xöjaligiki 2,9%. Yer osti kanallari (korizlar) yordamida voha dehqonçiligi yölga qöyilgan. Eksport uçun xurmo, limon va tamaki yetiştiriladi, baliq ovlanadi. Neft mahsulotlari, rangli metall, xurmo, quritilgan baliq eksport qilinadi. Temir yöl yöq. Asosiy portlar — Maskat va Matrah. Pul birligi — Ummon riali. Inglizça manbaga köra, Ummonning neft zaxiralari dunyoda 22-örinda, Jahon banki uni yuqori daromadli iqtisodiyotlar qatoriga kiritadi.

Ummon adabiyoti va san'ati umumarab madaniyatining bir qismi sifatida rivojlangan. Dofarda al-Balid, Rubat, Taki şaharlari va Xor-Rori portining xarobalari saqlangan. 7-asrda islom qabul qilingaç, masjid va madrasalar qurila boşlagan. Nazva va Ibri kabi şaharlarda toş qörğonlar bor. Zargarlik, sopiga naqş solingan piçoqlar yasaş, mis va sopol idişlar, charm buyumlar, kaştaçilik va yoğoç öymakorligi hunarmandçilikda saqlanib qolgan.