Eritreya

Eritreya (rasmiy nomi — Eritreya Davlati) — Şimoli-Şarqiy Afrikada, Qizil dengiz sohilida joylaşgan davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Asmera. Eritreya BMT va Afrika Ittifoqi a'zosi.

Eritreya hududi qadimda Aksum podşoligi tarkibida bölgan, keyinroq Efiopiya davlati tarkibiga kirgan. Rus tilidagi Vikipediyada yozilişiça, 16-asrda Massaua porti Usmonlilar imperiyasi ixtiyoriga ötgan, 1868-yilda esa uni Misrga boşqariş uçun topşirgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada qirğoq pasttekisliklari 1865-yil may oyida Misr xediviyligi qöl ostiga ötgani va 1885-yil fevralda Italiyaga berilgani aytiladi.

1882-yildan Italiya Aseb va Massaua portlarini egallab, mustamlakaçilikni boşladi. Eritreya mustamlakasi 1890-yilda e'lon qilindi (rus tilidagi Vikipediya 1890-yil 1-yanvarni körsatadi; ingliz tilidagi Vikipediya mustamlaka 1889-yilda tuzilganini yozadi). Nomi Qizil dengizning qadimgi yunonça va lotinça nomidan olingan. 1896-yilgi Italiya–Efiopiya şartnomasi mustamlaka çegaralarini belgiladi.

1941-yil bahorda Italiya Buyuk Britaniya kuçlaridan mağlub böldi va 1952-yilgaça hudud Britaniya harbiy ma'muriyati tomonidan boşqarildi. 1952-yilda Eritreya Efiopiya bilan federatsiyaga kirdi. 1962-yilda federativ tuzum bekor qilindi. 1960-yillardan boşlangan mustaqillik uçun qurolli kuraş 30 yildan ortiq davom etdi. 1991-yilda qözğolonçilar Asmerani egalladi. 1993-yil 24-mayda Eritreya rasman mustaqil davlat deb e'lon qilindi; rus tilidagi Vikipediyaga köra, referendumda fuqarolarning 99,83 foizi mustaqillikni yoqlagan. 1998–2000-yillarda Efiopiya bilan uruş böldi, 2018-yil 16-sentyabrda esa ikki davlat Jiddada tinçlik şartnomasi imzoladi.

Eritrea Jibuti, Efiopiya va Sudan bilan çegaradoş, şarqda Qizil dengiz bilan öralgan. Maydoni turli manbalarda turliça körsatilgan: 117 600 km² (rus va ingliz tillaridagi manbalar) va 121 100 km² (özbekça Vikipediya). Hududning katta qismini Eritreya platosi egallaydi, janubi-şarqda Afar soyligi joylaşgan. Platoning eng baland joyi — Soira toği (2989 m). Iqlimi subekvatorial va çöl iqlimi, yillik yoğin 50–200 mm. Daryolari mavsumiy; eng yiriklari — Tekeze, Mereb, Baraka va Anseba. Mamlakatda Dahlak Marin va Semenavi Bahri milliy boğlari bor.

Eritreya konstitutsiyasi 1997-yil 24-mayda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident; 1993-yildan bu lavozimni Isayyas Afevork egallab keladi. Rus va ingliz tillaridagi manbalarga köra, mamlakatda yagona qonuniy partiya — Demokratiya va adolat uçun xalq fronti mavjud, umummilliy saylovlar ötkazilmagan. Human Rights Watch taşkiloti Eritreya hukumatini dunyodagi eng yomonlaridan biri deb baholagan; hukumat bu ayblovlarni siyosiy maqsadli deb rad etgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, iqtisodiyotning asosi — qişloq xöjaligi: mehnatga layoqatli aholining 80 foizi şu sohada band. Buğdoy, arpa, tariq, makkajöxori, sabzavot ekiladi, kofe yetiştiriladi; qoramol, eçki, qöy, tuya boqiladi. Sanoatda neftni qayta işlaş, töqimaçilik, kimyo, sement va boşqa tarmoqlar bor. Oltin, mis, temir rudasi, nikel va boşqa konlar ma'lum. Pul birligi — nakfa. Rus tilidagi Vikipediya Eritreyani dunyoning eng kambağal davlatlaridan biri deb ta'riflaydi.

Aholining asosiy qismi xristianlik va islom dinlariga e'tiqod qiladi. Tigrinya, tigre, kunama, bilen, nara, saxo, afar va beja tillarida sözlaşadilar; rus va ingliz tillaridagi materialga köra, tigrinya, arab va ingliz tillari işçi tillardir. Asmerani italyan mustamlakaçilari Italiya şaharlariga öxşatib barpo etişga harakat qilgan. Asmerada Katta masjid va Katoliklar sobori bor. Asmeradan dengiz tomon boradigan yöldagi tepaliklarda qadimiy monastirlar joylaşgan; ularning eng maşhuri — Debre Bizen. Mamlakatda hukumat gazetalari, radio va televideniye faoliyat yuritadi.