Asmera

Asmera (Asmara) — Eritreyaning poytaxti va eng yirik şahri. Şahar mamlakatning markaziy qismida, Eritrea toğliklari çetida joylaşgan. 2017-yilda YuNESKO Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan.

An'anaviy tigrinya rivoyatiga köra, Asmera hududida tört uruğ yaşagan. Ularga quyi tekisliklardagi uruğlar tez-tez hujum qilgan, şuning uçun har bir uruğ ayollari tinçlik uçun birlaşişni taklif qilgan. Erkaklar rozi bölgan, şundan «Arbate Asmera» nomi kelib çiqqan; tigrinya tilida bu «törttasini birlaştirdi» degan ma'noni bildiradi. Rus tilidagi manbada şahar tört qişloqdan ösib çiqqani va ular 12-asrda asos solingani aytiladi. Ingliz tilidagi manbada Asmera haqidagi birinçi eslatma imperator Dawit I (1382–1411) davridagi lotin yöl xaritasida uçraşi qayd etilgan.

19-asr oxirida şahar Bahr Negaş Gerada Zeray poytaxti bölgan, keyinçalik bir neça mintaqaviy hukmdor, jumladan Ras Alula qöli ostida bölgan. Italiya 1889-yilda şaharni egalladi, 1897-yilda gubernator Ferdinando Martini uni Italiya Eritreyasining poytaxti qildi. 20-asr boşida qirğoqqa Eritrea temir yöli qurildi. 1939-yilgi röyxatga köra, şaharda 98 000 kişi yaşagan, ulardan 53 000 nafari italiyaliklar edi. 1930-yillar oxirida şahar «Piccola Roma» («Kiçik Rim») laqabini oldi.

1952-yilda BMT Eritreyani Efiopiya tarkibida federatsiya qilişga qaror qildi va Asmera poytaxtlik maqomini yöqotdi. 1961-yilda Efiopiya federatsiyani tugatdi, Eritreyaning mustaqillik uruşi boşlandi. Şahar 1990-yilda qamal qilinib, 1991-yil 24-mayda Efiopiya qöşinlari tomonidan jangsiz topşirildi. Mustaqillikdan söng Asmera yana poytaxt böldi.

Şahar dengiz sathidan 2325 m balandlikda joylaşgan (rus tilidagi manbada 2438 m, özbek tilidagi manbada 2300 m körsatilgan). U Eritrea toğliklarining şimoli-ğarbiy çetida, ğarbiy pasttekisliklarni şarqiy qirğoq tekisliklaridan ajratib turuvçi toğ platosida joylaşgan. Şahar atrofidagi yerlar, ayniqsa janubda, unumdor. Rus tilidagi manbaga köra, şahar 13 ta rayonga bölingan.

Ingliz tilidagi manbaga köra, iqlimi salqin yarim çöl iqlimi (BSk) bölib, qayd etilgan harorat −4,5 °C dan 31,0 °C gaça. Yillik yoğin örtaça 518 mm; uning taxminan 60 foizi iyul va avgustga töğri keladi. Eng jiddiy ekologik muammolar — örmonlarning kamayişi va çöllaniş.

Özbek tilidagi manbada aholi soni 344 ming kişi (1989) deb berilgan. Rus tilidagi manbada esa şahar aholisi taxminan 963 000 kişi deb körsatilgan. Asosiy etnik guruhlar — tigrayliklar (77 %) va tigrelar (15 %). Aholining 60 foizi Eritrea pravoslav çerkovi, 15 foizi katolik, 25 foizi sunniy musulmonlardir. Asosiy tillar: ingliz, italyan, arab va tigrinya. Italiyaliklar 1930-yillar oxiri va 1940-yillar boşida aholining köpçiligini taşkil etgan; köpçiligi 1941-yildagi Britaniya istilosidan söng, qolganlari 1952-yilga kelib şaharni tark etgan.

Asmera mamlakatning yirik savdo-sanoat va transport markazi. Şaharda töqimaçilik, tikuvçilik, poyabzal, oziq-ovqat, keramika, kimyo va metallsozlik korxonalari bor; quriliş materiallari işlab çiqariladi. Eritreyadagi birinçi pivo zavodi — Asmara Brewery şu yerda joylaşgan. Şahar avtomobil yöllari tuguni; xalqaro aeroporti va temir yöl vokzali bor. Eritrea temir yöli Asmerani Qizil dengiz sohilidagi Massava porti bilan boğlaydi.

Şaharda Eritrea milliy muzeyi, universitet (1967) va jamoat kutubxonasi (1955) joylaşgan. Asmera 20-asr boşidagi binolari bilan maşhur: art-deko uslubidagi «Impero» kinoteatri (1937-yilda oçilgan), kubizm uslubidagi «Africa» pansionati, eklektik Eritrea pravoslav sobori, sobiq opera binosi, futurizm uslubidagi «Fiat Tagliero» binosi, neoromanesk uslubidagi Rozariy Xudoyim çerkovi va neoklassik uslubdagi gubernator saroyi. Markaziy Asmeraning köp qismi 1935–1941-yillarda qurilgan. Köplab dökonlar hamon italyança nomlar (Bar Vittoria, Pasticceria moderna, Casa del formaggio, Ferramenta) bilan ataladi. Şaharda kofexonalar, gelato dökonlari va italyan-eritrea taomlari keng tarqalgan. Universitet yaqinidagi maydonda A. S. Puşkin haykali bor. Asmera köpinça Eritrea velopoygasi («Tour of Eritrea») boşlanadigan joy hisoblanadi.

YuNESKO şaharni 2017-yil iyulida (rus tilidagi manbada — avgustda) röyxatga kiritdi; u butunligiça röyxatga olingan birinçi modernistik şahar böldi. YuNESKO bayonotiga köra: «20-asr boşidagi dastlabki modernistik urbanizmning va uning Afrika şaroitida qöllanilişining ajoyib namunasi». Şaharning tarixiy markazi 2006-yilda Jahon yodgorliklar fondining eng xavf ostidagi 100 obyekt röyxatiga kiritilgan edi.