Eritreya

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 184–185-b. — ziyouz.com

Eritreya ERITREYA, Eritreya Davlati — Şim.Şarqiy Afrikadagi davlat. Qizil dengizga tutaş. Mayd. 117,6 ming km2 ga yaqin. Aholisi 4,465 mln. kişi (2002). Poytaxti — Asmera şahri Ma'muriy jihatdan 8 provinsiya (rgoutse)ga bölinadi.

Davlat tuzumi. E. — mustaqil davlat. Amaldagi konstitutsiyasi 1997 yil 24 mayda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (1993 yildan Isayyas Afevork), u Milliy assambleya tomonidan saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni prezident boşçiligidagi Davlat kengaşi (hukumat) amalga oşiradi.

Tabiati. E. hududining katta kismini toğli Eritreya platosi (eng baland joyi 2989 m, Soira toği) egallagan; jan.şarqida Afar soyligi joylaşgan. Iqlimi subekvatorial, çöl iqlim. Yillik örtaça t-ra 23° dan 37° gaça, eng yuqori t-ra 45° (Yerning eng issiq r-nlaridan biri). Yillik yoğin 50— 200 mm. Ösimliklari çöl va çala çöl ösimliklaridan iborat.

Aholisi. E.da tigrai, tigre, afar, saxo va boşqalar xalqlar yaşaydi. Rasmiy tillar — tigrai va arab tillari. Dindorlari, asosan, xristianmonofistlar va sunniy musulmonlar. Şahar aholisi 16,3%. Muhim şaharlari: Asmera, Massaua, Keren.

Tarixi. 13—16-asrlarda hoz. Eritreyaning katta qismi Efiopiya davlati tarkibida bölgan. 1882 yil Qizil dengiz sohilidagi Aseb porti, 1885 yil Massaua porti va sohil böyidagi aholi yaşaydigan bir qança qişloqlarni Italiya egallab oldi. 1890 yil Italiya Qizil dengiz sohilidagi özining barça mulkini Eritreya mustamlakasiga birlaştirdi (Eritreya lot. tilidagi Qizil dengiz nomidan kelib çiqqan). 1896 yilgi ItaliyaEfiopiya şartnomasiga muvofiq, E. çegaralari belgilab olindi. 1935 yil E. Efiopiya bilan birga Italiya Şarqiy Afrikasi mustamlakasi tarkibida böldi. 1941 yil bahorda E. inglizefiop qöşinlari tomonidan ozod qilindi; 1952 yilgaça ingliz harbiy ma'muriyati boşqardi. 1952 yil federatsiya a'zosi sifatida Efiopiya tarkibiga kirdi. 1962—87 yillarda E. Efiopiya tarkibida provinsiya, söng ma'muriy r-n. 1950- y.lardan E. ozodlik xalq fronti boşçiligida Efiopiya markaziy hokimiyatidan ajraliş uçun qurolli kuraş avj oldi. 1991 yil qözğolonçilar Asmera şahrini ozod qildilar. 1993 yil 24 mayda E. rasmiy ravişda mustaqil davlat deb e'lon qilindi. E. — 1993 yildan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 24 may — Mustaqillik kuni (1993).

Siyosiy partiya va kasaba uyuşmalari. Demokratiya va adolat uçun xalq fronti, 1970 yil tuzilgan. 1994 yilgaça E. ozodlik xalq fronti deb nomlangan. Kasaba uyuşmalari haqida ma'lumotlar yöq.

Xöjaligi. E. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoat 12,3%, q.x. 8,4% ni taşkil etadi. Iqtisodiyotining asosi — q.x. (dehqonçilik va çorvaçilik). Mehnatga layoqatli aholining 80% q.x.da band. Asosan, buğdoy, arpa, tariq, makkajöxori, dukkaklilar, sabzavot va qovun ekiladi, kofe yetiştiriladi. Çorvaçilikda qoramol, eçki, qöy, tuya, parranda boqiladi; baliq ovlanadi. Asosiy sanoat tarmoqlari: neftni qayta işlaş, töqimaçilik, könpoyabzal, tikuvçilik, kimyo, yoğoçsozlik, oziq-ovqat, sement. Oltin, neft, mis, temir rudasi, nikel, xrom, slyuda, titan konlari bor. Dengizdan tuz qazib olinadi.

T.y. uzunligi 306 km, avtomobil yöllari uz. 3,9 ming km, jumladan, qattiq qoplamali yöllar 21% ni taşkil etadi. Dengiz portlari: Aseb, Massaua. E. çetga tuz, teri, sement, sitrus mevalar, xom aşyo çiqaradi. Çetdan maşina va jihozlar, iste'mol mollari va boşqalar oladi. Taşqi savdoda Efiopiya, Saudiya Arabistoni, Italiya, Sudan, Somali, Buyuk Britaniya bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — nakfa.

Madaniyati. E.ning Asmera şahrini italyan mustamlakaçilari Italiya şaharlariga öxşatib barpo etişga harakat qilganlar. Asmerada unt, Katta masjid va Katoliklar sobori bor. qadimiy Massaua şahri özining gözal plyajlariga ega bölgan şarq şahridir. Asmera şahridan dengiz tomon yuriladigan yöldagi tepaliklarda maşhur kopt (qibt) monastirlari közga taşlanadi. Monastirlarning aksariyati 15-asrda qurilgan bölib, ularning eng maşhuri Debre Bizen monastiri (14-asr)dir. Monastirlar kunduzi ziyoratçilar uçun oçib qöyilgan.

E.da 1991 yildan «Xades Eritra» («Yangi Eritreya») hukumat gaz. haftada 2 marta tigrai va arab tillarida, 1994 yildan «Eritrean proufayl» («Eritreya körinişi») haftanomasi ingliz tilida naşr etiladi. «Eritreya xalqi ovozi» hukumat radiostyasi va ER1ÇTV huqumat telestyasi işlaydi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЭРИТРЕЯ, Эритрея Давлати — Шим.Шарқий Африкадаги давлат. Қизил денгизга туташ. Майд. 117,6 минг км2 га яқин. Аҳолиси 4,465 млн. киши (2002). Пойтахти — Асмэра шаҳри Маъмурий жиҳатдан 8 провинция (ргоутсе)га бўлинади.

Давлат тузуми. Э. — мустақил давлат. Амалдаги конституцияси 1997 йил 24 майда қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (1993 йилдан Исайяс Афеворк), у Миллий ассамблея томонидан сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни президент бошчилигидаги Давлат кенгаши (ҳукумат) амалга оширади.

Табиати. Э. ҳудудининг катта кисмини тоғли Эритрея платоси (энг баланд жойи 2989 м, Соира тоғи) эгаллаган; жан.шарқида Афар сойлиги жойлашган. Иқлими субэкваториал, чўл иқлим. Йиллик ўртача т-ра 23° дан 37° гача, энг юқори т-ра 45° (Ернинг энг иссиқ р-нларидан бири). Йиллик ёғин 50— 200 мм. Ўсимликлари чўл ва чала чўл ўсимликларидан иборат.

Аҳолиси. Э.да тиграи, тигре, афар, сахо ва бошқалар халқлар яшайди. Расмий тиллар — тиграи ва араб тиллари. Диндорлари, асосан, христианмонофистлар ва сунний мусулмонлар. Шаҳар аҳолиси 16,3%. Муҳим шаҳарлари: Асмэра, Массауа, Кэрэн.

Тарихи. 13—16-асрларда ҳоз. Эритреянинг катта қисми Эфиопия давлати таркибида бўлган. 1882 йил Қизил денгиз соҳилидаги Асэб порти, 1885 йил Массауа порти ва соҳил бўйидаги аҳоли яшайдиган бир қанча қишлоқларни Италия эгаллаб олди. 1890 йил Италия Қизил денгиз соҳилидаги ўзининг барча мулкини Эритрея мустамлакасига бирлаштирди (Эритрея лот. тилидаги Қизил денгиз номидан келиб чиққан). 1896 йилги ИталияЭфиопия шартномасига мувофиқ, Э. чегаралари белгилаб олинди. 1935 йил Э. Эфиопия билан бирга Италия Шарқий Африкаси мустамлакаси таркибида бўлди. 1941 йил баҳорда Э. инглизэфиоп қўшинлари томонидан озод қилинди; 1952 йилгача инглиз ҳарбий маъмурияти бошқарди. 1952 йил федерация аъзоси сифатида Эфиопия таркибига кирди. 1962—87 йилларда Э. Эфиопия таркибида провинция, сўнг маъмурий р-н. 1950- й.лардан Э. озодлик халқ фронти бошчилигида Эфиопия марказий ҳокимиятидан ажралиш учун қуролли кураш авж олди. 1991 йил қўзғолончилар Асмэра шаҳрини озод қилдилар. 1993 йил 24 майда Э. расмий равишда мустақил давлат деб эълон қилинди. Э. — 1993 йилдан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 24 май — Мустақиллик куни (1993).

Сиёсий партия ва касаба уюшмалари. Демократия ва адолат учун халқ фронти, 1970 йил тузилган. 1994 йилгача Э. озодлик халқ фронти деб номланган. Касаба уюшмалари ҳақида маълумотлар йўқ.

Хўжалиги. Э. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноат 12,3%, қ.х. 8,4% ни ташкил этади. Иқтисодиётининг асоси — қ.х. (деҳқончилик ва чорвачилик). Меҳнатга лаёқатли аҳолининг 80% қ.х.да банд. Асосан, буғдой, арпа, тариқ, маккажўхори, дуккаклилар, сабзавот ва қовун экилади, кофе етиштирилади. Чорвачиликда қорамол, эчки, қўй, туя, парранда боқилади; балиқ овланади. Асосий саноат тармоқлари: нефтни қайта ишлаш, тўқимачилик, кўнпойабзал, тикувчилик, кимё, ёғочсозлик, озиқ-овқат, цемент. Олтин, нефть, мис, темир рудаси, никель, хром, слюда, титан конлари бор. Денгиздан туз қазиб олинади.

Т.й. узунлиги 306 км, автомобиль йўллари уз. 3,9 минг км, жумладан, қаттиқ қопламали йўллар 21% ни ташкил этади. Денгиз портлари: Асэб, Массауа. Э. четга туз, тери, цемент, цитрус мевалар, хом ашё чиқаради. Четдан машина ва жиҳозлар, истеъмол моллари ва бошқалар олади. Ташқи савдода Эфиопия, Саудия Арабистони, Италия, Судан, Сомали, Буюк Британия билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — накфа.

Маданияти. Э.нинг Асмэра шаҳрини итальян мустамлакачилари Италия шаҳарларига ўхшатиб барпо этишга ҳаракат қилганлар. Асмэрада унт, Катта масжид ва Католиклар собори бор. қадимий Массауа шаҳри ўзининг гўзал пляжларига эга бўлган шарқ шаҳридир. Асмэра шаҳридан денгиз томон юриладиган йўлдаги тепаликларда машҳур копт (қибт) монастирлари кўзга ташланади. Монастирларнинг аксарияти 15-асрда қурилган бўлиб, уларнинг энг машҳури Дебре Бизен монастири (14-аср)дир. Монастирлар кундузи зиёратчилар учун очиб қўйилган.

Э.да 1991 йилдан «Хадес Эритра» («Янги Эритрея») ҳукумат газ. ҳафтада 2 марта тиграи ва араб тилларида, 1994 йилдан «Эритреан проуфайл» («Эритрея кўриниши») ҳафтаномаси инглиз тилида нашр этилади. «Эритрея халқи овози» ҳукумат радиостяси ва ЭР1ЧТВ ҳуқумат телестяси ишлайди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.