Tigray
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Tigray, tigrinnya — som tillari oilasiga mansub til. U Eritreya va Efiopiyada tarqalgan. Ingliz tilidagi manbada til Tigrinya, italyan imlosiga köra Tigrigna deb ham yoziladi.
Tasnifi
13Tigray som tillari oilasining efiopsom tarmoğiga kiradi. Rus tilidagi manbaga köra, u efiopsom tillarining şimoliy kenja guruhiga mansub. Bu guruhga ölik geez tili hamda tigre va dahlik tillari ham kiradi. Tigray tigre tili bilan adaştirilmasligi kerak: tigre ham Eritreyada, şuningdek Sudanda tarqalgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, tigray leksikasi geez tiliga 68 foiz öxşaydi, amxar tilining geezga öxşaşligi esa 62 foiz.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Tigray Eritreya va Efiopiyada tarqalgan. Özbekça manbada unda 6 mln dan ortiq kişi sözlaşadi deyilgan. Rusça manba sözlaşuvçilar sonini 7 mln deb baholaydi: 4,3 mln Efiopiyada, 2,5 mln Eritreyada yaşaydi. Tigray Eritreyada eng keng tarqalgan til, Efiopiyada esa amxar, oromo va somali tillaridan keyin törtinçi örinda turadi. Katta diaspora Sudan, Saudiya Arabistoni, Isroil, Germaniya, Italiya, Şvetsiya, Buyuk Britaniya, Kanada, AQSh va boşqa mamlakatlarda yaşaydi.
Eritreyada tigray tilida sözlaşuvçilar rasman Bəher-Təgrəñña («tigray tilida sözlaşuvçilar xalqi») yoki tigrinya xalqi deb ataladi. Efiopiyada Tigray viloyatining tigray tilida sözlaşuvçi aholisi tigraylar deyiladi. Til nomi Tigray viloyati nomidan kelib çiqqan. Ilgari uni «xabeşa» deb ataşgan; Efiopiyaning eski nomi — Abissiniya şu söz bilan etimologik boğliq.
Yozuvi
13Tigray efiop yozuvidan foydalanadi. Bu yozuv qadimgi geez yozuviga asoslangan. Rus tilidagi manbaga köra, tilning yozuvi 1930-yillar oxirida mustahkamlandi. Unda tigray tilidagi ilk qölyozmalar 19-asr boşidan ma'lum. Ilk adabiyot 1860-yillarda qilingan Injil tarjimalaridan paydo böldi. Ingliz tilidagi manbaga köra, tigray tilidagi eng qadimgi adabiy namuna — Loggo Sarda tumanida topilgan mahalliy qonunlar matni, u 19-asrga oid deb taxmin qilinadi. U geezcha Injil qölyozmasi içiga kiritilgan edi.
Tarixi
13Ingliz tilidagi manbaga köra, tigray tilida boy oğzaki ijod bölsa-da, yozma adabiy an'ana uzoq vaqt bölmagan. Karlo Konti Rossini buni çerkov matnlarida geez tilidan foydalanilgani va amxar tilining hukmron hokimiyat tili bölganligi bilan izohlagan. Britaniya boşqaruvi davrida Eritreyada axborot vazirligi tigray tilida haftalik gazeta çiqargan; unda u şu turdagi birinçi gazeta deb qayd etilgan. Özbekça manbaga köra, öziga xos adabiyot va matbuot 20-asrning 40-yillaridan rivojlana boşladi.
Eritreyaning Efiopiya bilan qisqa muddatli federatsiyasi davrida tigray arab tili bilan birga rasmiy til edi. 1958-yilda uning örniga amxar tili kiritildi. 1991-yilda Eritreya mustaqil bölgaç, tigray iş tili maqomini saqlab qoldi. 2020-yilgaça Eritreya uni rasman tan olgan yagona davlat edi; 2020-yilda Efiopiya uni milliy darajada tan oliş uçun özgartirişlar kiritdi.
Xususiyatlari
13Özbekça manbaga köra, tigray akkele guzay, adua, xamasin, tanben va agame lahjalarining qorişmasidan iborat. Ingliz tilidagi manbada lahjalar fonetik, leksik va grammatik jihatdan farq qilişi, umume'tirof etilgan standart lahja yöqligi aytiladi; kitob, kino va yangiliklarda eng keng qöllanadigani — Asmara lahjasi.
Fonetikada e'tirof etilgan jihatlar: ejektiv undoşlar, yetti unlili tizim va ikki halqum undoşining saqlanişi. Bu belgilar tigrayni amxar tilidan farqlaşga yordam beradi. Undoş geminatsiyasi (qöşaloq talaffuz) ma'no farqlaydi.
Grammatikada ikki jins — erkak va ayol jinsi bor. Sözlar odatda uç undoşli ildizdan yasaladi. Fe'llar jins, şaxs va son böyiça, sifatlar jins va son böyiça moslaşadi. Gap tartibi odatda ega–töldiruvçi–kesim: kesim gap oxirida keladi, köpçilik som tillarida esa gap boşida. Leksika va sintaksisga kuşit tillari hamda geez va amxar tillari kuçli ta'sir körsatgan. Tigrayga xos yangiliklar qatoriga aniqlik artikli va ikkinçi şaxs uçun alohida çaqiriq şakli kiradi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Tigray // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/58 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATigray. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/58
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/58
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2019-yil
152 ming kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.