Arab tili
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 585–586-b. — ziyouz.com
Arab tili — Somiy tillar guruhining jan. tarmoğiga mansub til. Yaqin va Örta Şarq hamda Afrika şim. dagi yigirmadan ortiq mamlakatning rasmiy davlat tili hisoblanadi. A.t.da 200 mln. dan ortiq aholi gaplaşadi (1997). Qadimiy A.t. mil. av. 5 — 4-a. larga taalluqli obidalar orqali ma'lumdir. U mumtoz arab tilining paydo bölişiga zamin bölgan. Mumtoz A.t.ning leksik va grammatik şakllanişi johiliya davri (5 — 7-a.lar) şoirlarining oğzaki ijodlarida namoyon böla boşlagan. Qur'oni Karimning nozil bölişi natijasida mumtoz A.t. badiiyati yanada gözallaşdi va grammatik meyorlari mukammallaşdi. 8 — 9-a. larda mumtoz A.t. grammatikasi işlab çiqildi, islom yoyilgan ölkalarda rasmiy va ilmiy til bölib qoldi. Ibn Sino, Beruniy, Xorazmiy va b. ilmiy asarlarini ana şu tilda yozganlar. Mumtoz A.t. leksik jihatdan bir oz özgargan holda, hozirga qadar arablarning adabiy tili bölib kelmoqda. Buning asosiy sababi arab dunyosini birlaştirib turuvçi Qur'oni Karim, Hadisi Şarif va b. mö'tabar manbalardir. Arab dunyosidagi vaqtli matbuot, naşrlar, radio va televideniye hoz. şu tilda. Arab sözlaşuv tili adabiy tildan keskin farqlanadi, fonetik va leksik jihatdan bir-biriga öxşamaydi. Misr, Sudan, Suriya, Iroq, Mağrib, Xasaniya (Mavritaniya), Şoa (Nigeriya, Kamerun, Niger) lahjalariga bölinadi. Uşbu lahjalar asosan 3 sababga köra yuzaga kelgan: 1) arab adabiy tiliga qurayş qabilasi (Makka) şevasida nozil bölgan Qur'oni Karim tili asos bölgan, zero öşa vaqtlardayoq Arabiston ya.o.da yaşovçi qabilalarning tillarida turli tafovutlar bor edi; 2) hoz. arab dunyosining aksar qismi kelib çiqişi arab bölmagan xalqlardir. Ular islom ta'sirida arablaşgan. Ularning hoz. sözlaşuv tilida islomgaça mavjud bölgan ona tillari unsurlarining bölişi, tabiiy; 3) arab dunyosining aksar qismi ğarb istiloçilari hukmronligi ostida bölganligi hududiy lahjalarning jiddiy farklanişiga olib kelgan. Turkiston, xususan hoz. Özbekiston hududi Arab xalifaligi tomonidan böysundirilgaç va islom mahalliy aholi tomonidan qabul qilingaç, A.t. hamda arab yozuvi mazkur hududda ilm-fan tili va yozuviga aylandi. Şu b-n boğliq holda arabşunoslik vujudga keldi.
Ad.: Şarbatov G. Ş., Sovremenniy arabskiy yazik, M., 1961; Talabov E., Arab tili, T., 1993.
Sarvar Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРАБ ТИЛИ — Сомий тиллар гуруҳининг жан. тармоғига мансуб тил. Яқин ва Ўрта Шарқ ҳамда Африка шим. даги йигирмадан ортиқ мамлакатнинг расмий давлат тили ҳисобланади. А.т.да 200 млн. дан ортиқ аҳоли гаплашади (1997). Қадимий А.т. мил. ав. 5 — 4-а. ларга тааллуқли обидалар орқали маълумдир. У мумтоз араб тилининг пайдо бўлишига замин бўлган. Мумтоз А.т.нинг лексик ва грамматик шаклланиши жоҳилия даври (5 — 7-а.лар) шоирларининг оғзаки ижодларида намоён бўла бошлаган. Қуръони Каримнинг нозил бўлиши натижасида мумтоз А.т. бадиияти янада гўзаллашди ва грамматик меъёрлари мукаммаллашди. 8 — 9-а. ларда мумтоз А.т. грамматикаси ишлаб чиқилди, ислом ёйилган ўлкаларда расмий ва илмий тил бўлиб қолди. Ибн Сино, Беруний, Хоразмий ва б. илмий асарларини ана шу тилда ёзганлар. Мумтоз А.т. лексик жиҳатдан бир оз ўзгарган ҳолда, ҳозирга қадар арабларнинг адабий тили бўлиб келмоқда. Бунинг асосий сабаби араб дунёсини бирлаштириб турувчи Қуръони Карим, Ҳадиси Шариф ва б. мўътабар манбалардир. Араб дунёсидаги вақтли матбуот, нашрлар, радио ва телевидение ҳоз. шу тилда. Араб сўзлашув тили адабий тилдан кескин фарқланади, фонетик ва лексик жиҳатдан бир-бирига ўхшамайди. Миср, Судан, Сурия, Ироқ, Мағриб, Хасания (Мавритания), Шоа (Нигерия, Камерун, Нигер) лаҳжаларига бўлинади. Ушбу лаҳжалар асосан 3 сабабга кўра юзага келган: 1) араб адабий тилига қурайш қабиласи (Макка) шевасида нозил бўлган Қуръони Карим тили асос бўлган, зеро ўша вақтлардаёқ Арабистон я.о.да яшовчи қабилаларнинг тилларида турли тафовутлар бор эди; 2) ҳоз. араб дунёсининг аксар қисми келиб чиқиши араб бўлмаган халқлардир. Улар ислом таъсирида араблашган. Уларнинг ҳоз. сўзлашув тилида исломгача мавжуд бўлган она тиллари унсурларининг бўлиши, табиий; 3) араб дунёсининг аксар қисми ғарб истилочилари ҳукмронлиги остида бўлганлиги ҳудудий лаҳжаларнинг жиддий фаркланишига олиб келган. Туркистон, хусусан ҳоз. Ўзбекистон ҳудуди Араб халифалиги томонидан бўйсундирилгач ва ислом маҳаллий аҳоли томонидан қабул қилингач, А.т. ҳамда араб ёзуви мазкур ҳудудда илм-фан тили ва ёзувига айланди. Шу б-н боғлиқ ҳолда арабшунослик вужудга келди.
Ад.: Шарбатов Г. Ш., Современный арабский язык, М., 1961; Талабов Э., Араб тили, Т., 1993.
Сарвар Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.