Puştu tili
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Puştu tili (paştu, afğon tili) — eroniy tillarning şarqiy guruhiga mansub til. U Afğonistondagi ikki rasmiy tildan biri hisoblanadi (ikkinçisi — dariy tili).
Tasnifi
13Puştu hind-yevropa tillar oilasining şarqiy eroniy tillari guruhiga kiradi. Tilşunoslarning bir qismi uni avesto tilidan, boşqalari baktriya tiliga yaqinroq til sifatida kelib çiqqan deb hisoblaydi; ikkala qaraş ham umumiy tan olinmagan. Olimlar puştuning şarqiy örta eroniy tillar (baktriya, xorazm, suğd) bilan umumiy xususiyatlarga ega ekanini qabul qiladi (inglizça Vikipediya).
Luğat tarkibida öz sözlar bilan birga fors va hind tillaridan özlaşmalar bor. Arabça sözlar, odatda, fors tili orqali kirgan (rus Vikipediyasi).
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Puştu Afğonistonning janubi, janubi-şarqi va şarqida hamda Pokistonning şimoli-ğarbida, şuningdek puştunlar diasporasida tarqalgan. Özbekça Vikipediyaga köra, tarqalgan hududlar orasida Qandahor, Jalolobod, Ğazna, Xost, Farax viloyatlari, Kobul, Peşovar, Vaziriston va Balujiston bor.
Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 25 mln dan ortiq (uçdan ikki qismi Pokistonda), inglizça Vikipediyada taxminan 35–55 mln. Afğoniston aholisining ona tili sifatida puştuni inglizça manba 35–45 %, rusça manba 35–60 % deb baholaydi. Pokistonda uni aholining 18,1 % (2023-yil röyxati, inglizça manba) yoki taxminan 15,42 % (rusça manba) ona tili sifatida qöllaydi. Pokistonda puştu federal darajada rasmiy emas; Xayber-Paxtunxva va Balujiston şimolida mintaqaviy til hisoblanadi.
Yozuvi
13Puştu arab-fors yozuvidan foydalanadi va unga öziga xos tovuşlarni bildiruvçi harflar qöşilgan. Rusça manbaga köra, retrofleks undoşlar uçun kiçik doira qöşilgan belgilar, ښ va ږ harflari hamda ts va dz affrikatalari uçun څ va ځ harflari kiritilgan.
Yozma manbalar 16-asrdan boşlanadi. Eng qadimgi sanalgan hujjat — Boyazid Ansoriyning «Xayrul-bayon» kitobi (1651-yil 6-sentabr). Zamonaviy imloda yozilgan eng qadimgi qölyozma 1750-yilga oid. Bosmada köpinça naskh, qölyozmada nastaliq işlatiladi.
Tarixi
13Puştu tilining eng qadimgi tarixi aniq emas. Eng qadimgi yozma namuna sifatida amir Krorning 8-asrga oid şe'rlari körsatiladi, biroq bu da'vo bahsli; inglizça manbaga köra, uni asoslagan «Pata Xazana» qölyozmasining haqiqiyligi ham şubha ostida. 16-asrdan puştu şe'riyati ommalaşgan; Xuşxolxon Xattak şular qatorida tilga olinadi.
18-asr boşidan Afğoniston hukmdorlari puştunlar bölgan, ammo saroyda fors (dariy) tili qöllangan. Amonulloxon davrida puştuni ommalaştiriş boşlandi. 1930-yillarda Kobul universiteti (1932) va «Paşto Tolana» akademiyasi (1937) taşkil etildi. 1936-yilda puştu rasman davlat tili maqomini oldi, 1964-yilda Konstitutsiyaviy majlis bu maqomni tasdiqladi va afğon forsiysi dariy deb qayta nomlandi.
Pokistonda 1984-yilda puştuni boşlanğiç maktablarda öqitiş huquqi berildi; asosiy öqitiş tili urdu bölib qolmoqda.
Xususiyatlari
13Puştuda undoşlar 30 ta, urğu dinamik, urğuga qarab söz ma'nolari farqlanişi mumkin (özbekça Vikipediya). Otlarda flektivlik kuçli. Ot va sifatlar ikki jins, ikki son va tört kelişik (töğri, egalik, ablativ, çaqiriq) böyiça özgaradi; gap tuzilişi SOV, ergativlik bölinişi mavjud (inglizça Vikipediya).
Lahjalar şarqiy (peşovar-jalolobod), ğarbiy (qandahor) va janubiy guruhlarga ajratiladi; rusça manbada ular ikki, uç yoki tört guruhga birlaştirilişi aytilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Puştu tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/13 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAPuştu tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/13
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/13
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2009-yil
50 mln kişi
+28,2 %2007-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.