Xuşholxon xattak

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 284–285-b. — ziyouz.com

Xuşholxon xattak XUŞHOLXON XATTAK, Xuşholxon (1613.18.6 — Akora —1691) — afğon şoiri, mutafakkiri. Afğonlarning xattak qabilasi boşliği, Boburiylar saltanatiga qaram Akora viloyatining hokimi (1641 y.dan). U afğon qabilalarini birlaşişga da'vat etgan, xalqning milliy ozodlik harakatiga boşçilik qilgan, yurtdoşlarini öz mustaqil milliy davlatlarini tuzişga çaqirgan, ta'sirçan şe'riyati bilan xalqni kuraşga ruhlantirgan. Milliy afğon tili — puştu (paştu) da forstojik mumtoz adabiyoti an'analarini mujassamlaştiruvçi gözal şe'riyat yaratgan. Asarlarida birodarlik, döstlik, işqmuhabbat, mustaqillik, odobaxloqni kuylagan. X.X. yaratgan adabiy maktab afğon adabiyotining keyingi taraqqiyotiga kuçli ta'sir körsatgan.

40 ming bayt şe'rni öz içiga olgan «Kulliyot» devoni X.X.ning asosiy adabiy merosini taşkil etadi. X.X. bundan taşqari, tarix, geogr., tibbiyot, harbiy san'at, siyosat va b. sohalarga oid asarlar xam yaratgan. Masnaviy şaklida yozilgan «Fazlnoma» dostoni diniy masalalarga, «Faraxnoma» dostoni kiliç va qalam munozarasiga bağişlangan. «Firoqnoma» töplami şoirning mahbuslik davrida yozgan masnaviy va ğazallarini öz içiga oladi. «Dastornoma» siyosat, mazhab, axloq, harbiy san'at singari turli mavzularni qamragan nasriy asardir. «Sihat ulbadan» — tibbiyot, «Boznoma» asari esa ov töğrisida hikoya qiladi.

X. X. «Hidoya» asarini arab tilidan, Anvar Suhayliyning «Ayori doniş» ini fors tilidan puştu tiliga tarjima qilgan. «Kulliyot»i Kobul, Peşovar, Dehli, Kalkutta va London kutubxonalarida saklanadi.

Ad.: Ğaniyev A., Abayeva T., Afğon klassik şoiri Xuşholxon Xagtak, T., 1967.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХУШҲОЛХОН ХАТТАК, Хушҳолхон (1613.18.6 — Акора —1691) — афғон шоири, мутафаккири. Афғонларнинг хаттак қабиласи бошлиғи, Бобурийлар салтанатига қарам Акора вилоятининг ҳокими (1641 й.дан). У афғон қабилаларини бирлашишга даъват этган, халқнинг миллий озодлик ҳаракатига бошчилик қилган, юртдошларини ўз мустақил миллий давлатларини тузишга чақирган, таъсирчан шеърияти билан халқни курашга руҳлантирган. Миллий афғон тили — пушту (пашту) да форстожик мумтоз адабиёти анъаналарини мужассамлаштирувчи гўзал шеърият яратган. Асарларида биродарлик, дўстлик, ишқмуҳаббат, мустақиллик, одобахлоқни куйлаган. Х.Х. яратган адабий мактаб афғон адабиётининг кейинги тараққиётига кучли таъсир кўрсатган.

40 минг байт шеърни ўз ичига олган «Куллиёт» девони Х.Х.нинг асосий адабий меросини ташкил этади. Х.Х. бундан ташқари, тарих, геогр., тиббиёт, ҳарбий санъат, сиёсат ва б. соҳаларга оид асарлар хам яратган. Маснавий шаклида ёзилган «Фазлнома» достони диний масалаларга, «Фарахнома» достони килич ва қалам мунозарасига бағишланган. «Фироқнома» тўплами шоирнинг маҳбуслик даврида ёзган маснавий ва ғазалларини ўз ичига олади. «Дасторнома» сиёсат, мазҳаб, ахлоқ, ҳарбий санъат сингари турли мавзуларни қамраган насрий асардир. «Сиҳат улбадан» — тиббиёт, «Бознома» асари эса ов тўғрисида ҳикоя қилади.

X. X. «Ҳидоя» асарини араб тилидан, Анвар Суҳайлийнинг «Аъёри дониш» ини форс тилидан пушту тилига таржима қилган. «Куллиёт»и Кобул, Пешовар, Деҳли, Калькутта ва Лондон кутубхоналарида сакланади.

Ад.: Ғаниев А., Абаева Т., Афғон классик шоири Хушҳолхон Хагтак, Т., 1967.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.