Töxtamiş

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 854–855-b. — ziyouz.com

Töxtamiş TÖXTAMIŞ, Töxtamişxon (1342—1408) — Oltin Örda hukmdori (1380— 97). Jöjixon naslidan bölmiş Töyxojaning öğli. Otasi 1375 y. Oq Örda hukmdori Urusxon tomonidan qatl etilgandan söng T. Amir Temur huzuriga (1376) keladi va Sohibqironning beğaraz madadi tufayli avval Oq Urda (1377), keyin Mamay qöşinlarining Kulikovo jangada yengilğanidan foydalanib Oltin Urda taxtini qölga kiritadi (1380).

T. içki nizolarga barxam berib, 7 yil içida Oltin Urda davlat birligini qayta tiklaşga erişadi. Sirdaryodan Dnestrgaça, Siğnoq va Utrordan Kiyevgaça çözilgan ulkan saltanatning xoniga aylanadi. Unga qarşi boş kötargan rus knyazliklari xamda litvaliklarni mağlubiyatga uçratadi. 1382 y. hiyla bn Moskvani oladi, şaharni talontoroj qilib yoqib yuboradi. Muvaffaqiyatlardan ma'lum darajada esankiragan T. Amir Temur saltanati hududlarini qölga kiritişga oşiqadi. Amir Temurning ğarb safaridaligidan (1381) foydalanib, Ozarbayjon hamda Movarounnahrga bostirib kiradi, Samarkand va Buxoroni qamal qiladi. Lekin bu şaharlarni olişni uddasidan çiqolmaydi. 1388 y.ning fev. da Sohibqiron qöşini bn T.ga qarşi Şerozdan yölga çiqadi. T. Amir Temur bn yuzmayuz töqnaşişdan voz keçib, zudlik bn Daşti Qipçoqqa qaytib ketadi. 1391—95 y.larda T. Sohibqiron bn bölgan Qunduzça hamda Terek daryosi böyidagi janglarda mağlubiyatga uçragan. Oltin Urda poytaxti Saroyni işğol qilgan Amir Temur qoçoq T. örniga Temur Qutluğni xon etib kötaradi. 1397— 99 y.larda T. Litva qiroli Vyutaytas yordamida Temur Qutluğ va Idiqu (Yedigey)ga qarşi olib borilgan harbiy harakatlarda muvaffaqiyatsizlikka uçraydi. Temur Qut))uğ vafotidan (1401) keyin T. Oltin Urda taxtini qayta egallaş harakatida böldi. 1408 y. Tyumen ş. atroflarida qölga tuşirilgan. T. Idiqu tomonidan öldirilgan.

Hamidulla Dadaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЎХТАМИШ, Тўхтамишхон (1342—1408) — Олтин Ўрда ҳукмдори (1380— 97). Жўжихон наслидан бўлмиш Тўйхожанинг ўғли. Отаси 1375 й. Оқ Ўрда ҳукмдори Урусхон томонидан қатл этилгандан сўнг Т. Амир Темур ҳузурига (1376) келади ва Соҳибқироннинг беғараз мадади туфайли аввал Оқ Урда (1377), кейин Мамай қўшинларининг Куликово жангада енгилғанидан фойдаланиб Олтин Урда тахтини қўлга киритади (1380).

Т. ички низоларга бархам бериб, 7 йил ичида Олтин Урда давлат бирлигини қайта тиклашга эришади. Сирдарёдан Днестргача, Сиғноқ ва Утрордан Киевгача чўзилган улкан салтанатнинг хонига айланади. Унга қарши бош кўтарган рус князликлари хамда литваликларни мағлубиятга учратади. 1382 й. ҳийла бн Москвани олади, шаҳарни талонторож қилиб ёқиб юборади. Муваффақиятлардан маълум даражада эсанкираган Т. Амир Темур салтанати ҳудудларини қўлга киритишга ошиқади. Амир Темурнинг ғарб сафаридалигидан (1381) фойдаланиб, Озарбайжон ҳамда Мовароуннаҳрга бостириб киради, Самарканд ва Бухорони қамал қилади. Лекин бу шаҳарларни олишни уддасидан чиқолмайди. 1388 й.нинг фев. да Соҳибқирон қўшини бн Т.га қарши Шероздан йўлга чиқади. Т. Амир Темур бн юзмаюз тўқнашишдан воз кечиб, зудлик бн Дашти Қипчоққа қайтиб кетади. 1391—95 й.ларда Т. Соҳибқирон бн бўлган Қундузча ҳамда Терек дарёси бўйидаги жангларда мағлубиятга учраган. Олтин Урда пойтахти Саройни ишғол қилган Амир Темур қочоқ Т. ўрнига Темур Қутлуғни хон этиб кўтаради. 1397— 99 й.ларда Т. Литва қироли Вютайтас ёрдамида Темур Қутлуғ ва Идиқу (Едигей)га қарши олиб борилган ҳарбий ҳаракатларда муваффақиятсизликка учрайди. Темур Қут))уғ вафотидан (1401) кейин Т. Олтин Урда тахтини қайта эгаллаш ҳаракатида бўлди. 1408 й. Тюмень ш. атрофларида қўлга туширилган. Т. Идиқу томонидан ўлдирилган.

Ҳамидулла Дадабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.