Şahrisabz

Şahrisabz — Özbekistonning Qaşqadaryo viloyatidagi viloyat böysunuvidagi şahar. U Markaziy Osiyodagi eng qadimiy şaharlardan biri bölib, qadimda Keş deb atalgan.

Ba'zi ma'lumotlarga köra, şahar miloddan avvalgi 8-asrda taşkil etilgan; arxeologik ma'lumotlarga köra, mil. avv. 1 ming yillikning örtalarida asos solingan. Ingliz tilidagi manbada u 2700 yildan ortiq tarixga ega ekani va mil. avv. 6–4-asrlarda Ahamoniylar davlati tarkibida bölgani aytiladi. Qadimda şahar Keş nomi bilan yuritilgan. 1351-yilda zarb etilgan kumuş tangalarda „Şahrisabz“ nomi uçraydi. Rus tilidagi manbada bu nom 15-asrdan mustahkamlangani, ingliz tilidagi manbada Temuriylar davridan beri qöllanişi aytiladi. Nom forsça «şahr» (şahar) va «sabz» (yaşil) sözlaridan olingan.

8-asrda şahar arablar tomonidan zabt etilgan. Rus tilidagi manbaga köra, 13-asr boşida Xorazmşohlar hukmronligi davrida Keş—Şahrisabz birinçi marta mudofaa devorlari bilan öralgan.

Amir Temur Şahrisabz yaqinidagi Xöja Ilğor qişloğida tuğilgan. Rus tilidagi manbada tuğilgan yili 1336 deb körsatilgan, ingliz tilidagi manbada 1320-yillarning oxiridan 1336-yilgaça bölgan oraliq berilgan. Temuriylar davrida şahar yirik markazga aylangan, Oqsaroy va Dor ussiyodat majmuasi qurilgan. Oqsaroy qurilişi 1380-yilda boşlangan.

1556-yilda Abdullaxon II Şahrisabzni egallagan (rus tilidagi manbada «boşqa ma'lumotlarga köra 1574-yilga qadar»). Keyinçalik şahar Buxoro xonligining Qarşi viloyati tarkibida bölgan. 1870-yil avgustda general Abramov qömondonligidagi rus qöşini Şahrisabz va Kitobni bosib olgan. Şahrisabz 1920-yilgaça Buxoro xonligi tarkibida bölgan.

Sovet davrida 20-asr örtalarida şaharda „Hujum“ badiiy buyumlar, tikuvçilik va pillakaşlik fabrikalari işlay boşladi. 1942-yilda Polşa Anders armiyasining 6-piyoda diviziyasi şaharda joylaştirilgan; şaharda polşalik harbiylar qabristoni bor.

2017-yil 11-iyuldagi PQ-3124-son qaror bilan Şahrisabz viloyat böysunuvidagi şaharlar turkumiga kiritilib, şahar hokimligi taşkil etildi. 2002-yilda şaharning 2700 yillik yubileyi nişonlandi, şu yilning dekabrida u Jahon madaniy merosi röyxatiga kiritildi. 1996-yil oktyabrda Şahrisabz „Amir Temur ordeni“ bilan mukofotlangan.

Şahrisabz Kitob—Şahrisabz vohasida, Katta Özbekiston trakti yoqasida joylaşgan. Janubdan Tanxozdaryo, şimoldan Oqsuv daryosi oqib ötadi. Dengiz sathidan örtaça balandligi 658 m (ingliz tilidagi manbada 622 m). Iqlimi issiq, quruq yozli va sovuqroq qişli örta yer dengizi iqlimi (Köppen: Csa) deb ta'riflanadi.

Aholisi soni turli manbalarda turliça: 150,1 ming kişi (2025), 140,5 ming (2021), 116 ming (2018, rus tilidagi manba). Rus tilidagi manbaga köra, aholining asosiy qismini özbeklar taşkil etadi.

Şaharda 11 ta yirik sanoat korxonasi, jumladan „Hujum“ badiiy buyumlar fabrikasi, „Sado“ trikotaj fabrikasi, „Konserva“ va „Şarob“ aksiyadorlik jamiyatlari, töqimaçilik va pillaçilik fabrikalari, şuningdek 8 ta qöşma korxona hamda kiçik va örta biznes subyektlari faoliyat körsatadi. Ingliz tilidagi manbada iqtisodiyot qişloq xöjaligi xomaşyosini qayta işlaşga yönalgani, hunarmandçilik rivojlangani qayd etilgan.

2005-yil holatiga köra şaharda kutubxonalar, madaniyat uyi, teatr, tarix va moddiy madaniyat muzeyi, bolalar musiqa va san'at maktablari, stadion hamda sport zallari bor. 1996-yilda Amir Temurning haykali örnatilgan.

Şahrisabzda 20 ga yaqin tarixiy me'moriy yodgorlik saqlanib qolgan: Oqsaroy qasrining peştoq devori, Dor ussiyodat va Dorut Tilovat majmualari, Kök Gumbaz masjidi, Gumbazi Sayidon, Şamsuddin Kulol va Jahongir maqbaralari, Hazrati Imom masjidi, Çorsu bozori, Çubin madrasasi va boşqalar. Ingliz tilidagi manbaga köra, Kök Gumbaz masjidi 1437-yilda Uluğbek tomonidan qurilgan. Hazrati Imom majmuasi orqasida 1943-yilda arxeologlar topgan yer osti xonasi bor; undagi toş sandiq Temur uçun möljallangan, biroq u Samarqandda dafn etilgan. 2015-yilda tarixiy qismning katta hududi buzilgani YUNESKOda xavotir uyğotgan. 2024-yilda Iqtisodiy hamkorlik taşkiloti (ECO) Şahrisabzni öz turizm poytaxti deb tanlagan.