Şahrisabz

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 82–84-b. — ziyouz.com

Şahrisabz — Qaşqadaryo viloyatidagi şahar. Şahrisabz tumani ma'muriy markazi (1926 yildan). Kitob—Şahrisabz vohasida. Katta Özbekiston trakti yoqasida joylaşgan. Ş. jan.dan Tanxozdaryo, şim.dan Oqsuv daryosi oqib ötadi. Urtaça bal. 658 m. Aholisi 90 ming kişi (2004). Ş. Özbekistondagi qadimiy şaharlardan biri. Arxeologik ma'lumotlarga köra, şaharga mil. av. 1 ming yillikning örtalarida asos solingan. Ş.mil. boşlarida va ilk örta asrlarda turli nomlar bilan atalgan (q. Keş). 13-asrdan Ş. nomi ham urf bölgan.

Möğullar istilosi davrida şahar tarixi yozma manbalarda deyarli yoritilmagan. 1351 yilda zarb etilgan kumuş tangalarda «Şahrisabz» nomi uçraydi. Şarafuddin Ali Yazdiy (15-asr) şahar töğrisida: «Şahrisabz, uni turkiylar Keş deb ataydilar» deb yozgan. Ş. yaqinidagi Xoja Ilgor qişloği (hoz. Yakkaboğ tumani hududi)da Sohibqiron Amir Temur tavallud topgan. Ş. öşa davrda «Qubbatulilm valadab» nomi bilan yuritilgan. Xusrav Dehlaviy, Bedil, Mirzo Ğolib kabi allomalarning otabobolari Ş.da tuğilgan.

Amir Temur va Temuriylar davrida Ş. ulkan saltanatning yirik şahriga, barlos beklarinint yozgi qarorgohiga aylantirilgan. Oqsaroy va Dor ussiyodat majmuasi qurilgan. Şahar atrofi qal'a devori bilanörabolingan. Ispaniya elçisi Klavixo öz qundaligida Ş.da köplab mahobatli binolar va masjidlar borligini va qurilayotganligini ta'kidlaydi. Keyinroq ham köplab me'moriy obidalar (Dor uttilovat majmuasi, Kök gumbaz masjidi va boşqalar) qurildi. Hofizi Abru şaharda köhna devor (bandi qadim) bölganligi, biroq u 15-asr boşlarida buzilib ketganligini ham yozadi. Öşa paytda Ş.ning 4 darvozasi: Ark (şim.), Kunçiqar (şarqiy), Kuşxona (ğarbiy), Termiz (jan.) darvozalari bölgan.

1556 yilda Ş.ni Abdullaxon II egallagan. Keyinçalik Ş. Buxoro xonligining Qarşi viloyati tarkibida bölib kelgan. 16-asr örtalarida ham Ş. mustahkam mudofaa devorlari bilan öralgan edi.

Mahmud ibn Vali (17-asr) özining «Bahr alasror» («Sirlar dengizi» — «Geografiya») asarida Ş.ni quyidagiça ta'riflagan: «Keş — Movarounnahr şaharlaridan biri, yamyaşil boğlari va közga quvonç baxş etuvçi gulzorlari tufayli u hozir Şahrisabz nomi bilan şuhrat topgan. U jahondagi eng çiroyli şaharlardan biri hisoblanadi; iqlimi juda yaxşi va diltortar...».

Aştarxoniylar davrida Ş. siyosiy mavqeini ança yöqotgyn. Ş.da hokimiyat uçun kuraşda avval manğitlar, söngra qönğirotlar uruği ğolib çiqib markaziy hokimiyat — Buxoro xonligini tan olmaslikka urinişgan. 18-asr 1-çoragida Daşti Qipçoq qozoqlari Zarafşon va Qaşkdsaryo vohalariga talonçilik hujumlari uyuştirganda Ş.da bir neça muddat şahar hayoti izdan çiqqan. 1750—52 yillardan Ş. Buxoro amirligi tasarrufiga ötdi. 18-asr örtalarida şahar qaytadan qad rostlagan.

Ş. hokimi Bobobek, Kitob begi Jörabek, amir Muzaffarning katta öğli Abdulmalik (Katta töra) boşçiligida katta qöşin bilan 1868 yilda ruslar bosib olgan Samarqand şahrini qaytarib oliş uçun otlanişgan, ammo çekinişga majbur bölganlar. 1870 yil avgustda Turkiston gubernatori K.P. Kaufmannit buyruği bilan general Abramov qömondonligidagi maxsus qöşin Ş. va Kitobni bosib olgan. Biroq rus qöşini qömondonligi Ş. va Kitobni Buxoro amiri tayinlagan beklarga topşirib, Samarqandga qaytişgan. Ş. 1920 yilgaça Buxoro xonligi tarkibida bölgan.

Ş. aholisining asosiy qismi savdosotiq va hunarmandçilik bilan şuğullangan. 18— 19-asrlarda Ş.da 6 darvoza, 7 karvonsaroy va 6 ta madrasa, bir neçta bozor, şahar taşqarisida Namozgoh masjidi bor edi.

20-asr örtalarida Ş.da «Hujum», badiiy buyumlar, tikuvçilik, keyinroq pillakaşlik fkalari işlay boşladi. 1930—40 ylarda Ş.dagi tarixiy yodgorliklarning ahvoli açinarli holda bölgan, ulardan omborxona, turar joy va boşqalar maqsadlarda foydalanilgan. Ş. va uning tarixiy madaniy merosi ataylab keng doirada tarğib qilinmagan.

Mustaqillik yillarida Ş. qiyofasi tubdan özgardi. Şahar markazi qayta qurildi. 1996 yilda şahar mayd. 2460 gektarga kengaygan.

Ş.dagi eng katta maydon — Amir Temur maydoni. Şahar markazidan eng katta Ipak yöli köçasi ötadi. 11 ta yirik sanoat korxonasi (şu jumladan, «Hujum» badiiy buyumlar f-kasi, «Sado» trikotaj f-kasi, «Konserva» va «Şarob» aksiyadorlik jamiyatlari, töqimaçilik, pillaçilik fkalari va boşqalar), 8 qöşma korxona (şu jumladan, Özbekiston—Buyuk Britaniya «Mevalar kamalagi»; Özbekiston—AQŞ «Şahinterneşnl»; Özbekiston—Rossiya «Kompasqoqsuv»; Özbekiston—Turkiya «Şahri Keş»; Özbekiston—Turkiya— Yaponiya «Oqsaroy töqimaçi LTD» va boşqalar), kiçik, örta biznes subyektlari faoliyat körsatadi. Savdo va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari mavjud. Buxoro oziqovqat va yengil sanoat texnologiyasi intining umumtexnika fti, kasb-hunar kolleji va akademik litseylar işlab turibdi. 10 ta jamoat kutubxonasi, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat boği, teatr, tarix va moddiy madaniyat muzeyi, 3 ta bolalar musiqa va san'at maktabi, 2 ta bolalar sport maktabi bor. 3 ta tennis korti, 3 ta suziş havzasi, stadion, 18 ta sport zali mavjud. Markaziy kasalxona (1050 örin), yangi jarrohlik markazi aholiga xizmat körsatadi. T.y. vokzali, avtovokzal, aeroport işlab turibdi. «Keşg va «Şahrisabz» mehmonxonalari bor. Ş.da Amir Temurning uluğvor haykali (haykaltaroşlar: Ilhom va Kamol Jabborovlar, me'mor Botir Usmonov) örnatilgan (1996).

Ş. zaminida bir qança olim va ulamolar, şoirlar voyaga yetgan, jumladan, Abu Muhammad Keşiy (964 yilv.e.), Abu Ja'far Keşiy (951 yilv. e.), Abul Fazoil Keşiy (12-asr), Şamsuddin Kulol (Amir Temurning piri) va boşqalar Ş.da 20 ga yaqin tarixiy me'moriy yodgorlik saqlanib qolgan. Temuriylar davrida qurilgan Oqsaroy qasrining peştoq devori, Dor usSiyodat va Dor utTilovat majmualari, Kök Gumbaz masjidi, Gumbazi Sayidon, Şamsuddin Kulol maqbarasi, Jahongir maqbarasi, Hazrati Imom masjidi, şuningdek, Çorsu bozori (16-asr), Çubin madrasasi (16-asr), Abduşukur Oğaliq (19-asr), Eşonpir (19-asr), Kunduzak masjidlari kabi me'moriy obidalar saqlanib qolgan.

Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan 2002 yil 29 martda Ş.ning 2700 yillik yubileyini nişonlaş töğrisida qaror qabul qilindi. Uşbu yubiley butun mamlakatimizda va Ş.da keng nişonlandi. Bu tantanalarda YUNESKO vakillari ham qatnaşdi. Ş. Jahon madaniy merosi röyxatiga kiritilgan (2002 yil dek.). Şaharda köplab anjumanlar va konferensiyalar ötkaziladi.

Ş. ahlining Temuriylar davri ulkan madaniy va ma'naviy merosi, noyob tarixiy yodgorliklarini asrabavaylaş, yoş avlodni buyuk ajdodlarimizning munosib vorislari qilib tarbiyalaş va ularni ozod mamlakatimiz buyuk istiqbolini yaratişga qodir kişilar qilib voyaga yetkaziş işiga qöşgan alohida xizmatlari e'tiborga olinib hamda sohibqiron Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati Ş. «Amir Temur ordeni» bilan mukofotlandi (1996 yil oktyabr).

Ad.: Şahrisabz — ming yillar merosi, T., 2002; Şahrisabz şahrining jahon tarixida tutgan örni, T., 2002; Qadimiy Keş— Şahrisabz tarixidan lavhalar, T., 1998; Yaqubov B., Şahrisabz va Kitob tarixidan, Qarşi, 1996; Nosir Muhammad, Nasaf va Keş allomalari, T., 2001.

Qahramon Rajabov.

Q.: Keş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШАҲРИСАБЗ — Қашқадарё вилоятидаги шаҳар. Шаҳрисабз тумани маъмурий маркази (1926 йилдан). Китоб—Шаҳрисабз воҳасида. Катта Ўзбекистон тракти ёқасида жойлашган. Ш. жан.дан Танхоздарё, шим.дан Оқсув дарёси оқиб ўтади. Уртача бал. 658 м. Аҳолиси 90 минг киши (2004). Ш. Ўзбекистондаги қадимий шаҳарлардан бири. Археологик маълумотларга кўра, шаҳарга мил. ав. 1 минг йилликнинг ўрталарида асос солинган. Ш.мил. бошларида ва илк ўрта асрларда турли номлар билан аталган (қ. Кеш). 13-асрдан Ш. номи ҳам урф бўлган.

Мўғуллар истилоси даврида шаҳар тарихи ёзма манбаларда деярли ёритилмаган. 1351 йилда зарб этилган кумуш тангаларда «Шаҳрисабз» номи учрайди. Шарафуддин Али Яздий (15-аср) шаҳар тўғрисида: «Шаҳрисабз, уни туркийлар Кеш деб атайдилар» деб ёзган. Ш. яқинидаги Хожа Илгор қишлоғи (ҳоз. Яккабоғ тумани ҳудуди)да Соҳибқирон Амир Темур таваллуд топган. Ш. ўша даврда «Қуббатулилм валадаб» номи билан юритилган. Хусрав Деҳлавий, Бедил, Мирзо Ғолиб каби алломаларнинг отабоболари Ш.да туғилган.

Амир Темур ва Темурийлар даврида Ш. улкан салтанатнинг йирик шаҳрига, барлос бекларининт ёзги қароргоҳига айлантирилган. Оқсарой ва Дор уссиёдат мажмуаси қурилган. Шаҳар атрофи қалъа девори биланўраболинган. Испания элчиси Клавихо ўз қундалигида Ш.да кўплаб маҳобатли бинолар ва масжидлар борлигини ва қурилаётганлигини таъкидлайди. Кейинроқ ҳам кўплаб меъморий обидалар (Дор уттиловат мажмуаси, Кўк гумбаз масжиди ва бошқалар) қурилди. Ҳофизи Абру шаҳарда кўҳна девор (банди қадим) бўлганлиги, бироқ у 15-аср бошларида бузилиб кетганлигини ҳам ёзади. Ўша пайтда Ш.нинг 4 дарвозаси: Арк (шим.), Кунчиқар (шарқий), Кушхона (ғарбий), Термиз (жан.) дарвозалари бўлган.

1556 йилда Ш.ни Абдуллахон II эгаллаган. Кейинчалик Ш. Бухоро хонлигининг Қарши вилояти таркибида бўлиб келган. 16-аср ўрталарида ҳам Ш. мустаҳкам мудофаа деворлари билан ўралган эди.

Маҳмуд ибн Вали (17-аср) ўзининг «Баҳр аласрор» («Сирлар денгизи» — «География») асарида Ш.ни қуйидагича таърифлаган: «Кеш — Мовароуннаҳр шаҳарларидан бири, ямяшил боғлари ва кўзга қувонч бахш этувчи гулзорлари туфайли у ҳозир Шаҳрисабз номи билан шуҳрат топган. У жаҳондаги энг чиройли шаҳарлардан бири ҳисобланади; иқлими жуда яхши ва дилтортар...».

Аштархонийлар даврида Ш. сиёсий мавқеини анча йўқотгйн. Ш.да ҳокимият учун курашда аввал манғитлар, сўнгра қўнғиротлар уруғи ғолиб чиқиб марказий ҳокимият — Бухоро хонлигини тан олмасликка уринишган. 18-аср 1-чорагида Дашти Қипчоқ қозоқлари Зарафшон ва Қашкдцарё воҳаларига талончилик ҳужумлари уюштирганда Ш.да бир неча муддат шаҳар ҳаёти издан чиққан. 1750—52 йиллардан Ш. Бухоро амирлиги тасарруфига ўтди. 18-аср ўрталарида шаҳар қайтадан қад ростлаган.

Ш. ҳокими Бобобек, Китоб беги Жўрабек, амир Музаффарнинг катта ўғли Абдулмалик (Катта тўра) бошчилигида катта қўшин билан 1868 йилда руслар босиб олган Самарқанд шаҳрини қайтариб олиш учун отланишган, аммо чекинишга мажбур бўлганлар. 1870 йил августда Туркистон губернатори К.П. Кауфманнит буйруғи билан генерал Абрамов қўмондонлигидаги махсус қўшин Ш. ва Китобни босиб олган. Бироқ рус қўшини қўмондонлиги Ш. ва Китобни Бухоро амири тайинлаган бекларга топшириб, Самарқандга қайтишган. Ш. 1920 йилгача Бухоро хонлиги таркибида бўлган.

Ш. аҳолисининг асосий қисми савдосотиқ ва ҳунармандчилик билан шуғулланган. 18— 19-асрларда Ш.да 6 дарвоза, 7 карвонсарой ва 6 та мадраса, бир нечта бозор, шаҳар ташқарисида Намозгоҳ масжиди бор эди.

20-аср ўрталарида Ш.да «Ҳужум», бадиий буюмлар, тикувчилик, кейинроқ пиллакашлик фкалари ишлай бошлади. 1930—40 йларда Ш.даги тарихий ёдгорликларнинг аҳволи ачинарли ҳолда бўлган, улардан омборхона, турар жой ва бошқалар мақсадларда фойдаланилган. Ш. ва унинг тарихий маданий мероси атайлаб кенг доирада тарғиб қилинмаган.

Мустақиллик йилларида Ш. қиёфаси тубдан ўзгарди. Шаҳар маркази қайта қурилди. 1996 йилда шаҳар майд. 2460 гектарга кенгайган.

Ш.даги энг катта майдон — Амир Темур майдони. Шаҳар марказидан энг катта Ипак йўли кўчаси ўтади. 11 та йирик саноат корхонаси (шу жумладан, «Ҳужум» бадиий буюмлар ф-каси, «Садо» трикотаж ф-каси, «Консерва» ва «Шароб» акциядорлик жамиятлари, тўқимачилик, пиллачилик фкалари ва бошқалар), 8 қўшма корхона (шу жумладан, Ўзбекистон—Буюк Британия «Мевалар камалаги»; Ўзбекистон—АҚШ «Шаҳинтернешнл»; Ўзбекистон—Россия «Компасқоқсув»; Ўзбекистон—Туркия «Шаҳри Кеш»; Ўзбекистон—Туркия— Япония «Оқсарой тўқимачи ЛТД» ва бошқалар), кичик, ўрта бизнес субъектлари фаолият кўрсатади. Савдо ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари мавжуд. Бухоро озиқовқат ва енгил саноат технологияси интининг умумтехника фти, касб-ҳунар коллежи ва академик лицейлар ишлаб турибди. 10 та жамоат кутубхонаси, маданият уйи, маданият ва истироҳат боғи, театр, тарих ва моддий маданият музейи, 3 та болалар мусиқа ва санъат мактаби, 2 та болалар спорт мактаби бор. 3 та теннис корти, 3 та сузиш ҳавзаси, стадион, 18 та спорт зали мавжуд. Марказий касалхона (1050 ўрин), янги жарроҳлик маркази аҳолига хизмат кўрсатади. Т.й. вокзали, автовокзал, аэропорт ишлаб турибди. «Кешг ва «Шаҳрисабз» меҳмонхоналари бор. Ш.да Амир Темурнинг улуғвор ҳайкали (ҳайкалтарошлар: Илҳом ва Камол Жабборовлар, меъмор Ботир Усмонов) ўрнатилган (1996).

Ш. заминида бир қанча олим ва уламолар, шоирлар вояга етган, жумладан, Абу Муҳаммад Кеший (964 йилв.э.), Абу Жаъфар Кеший (951 йилв. э.), Абул Фазоил Кеший (12-аср), Шамсуддин Кулол (Амир Темурнинг пири) ва бошқалар Ш.да 20 га яқин тарихий меъморий ёдгорлик сақланиб қолган. Темурийлар даврида қурилган Оқсарой қасрининг пештоқ девори, Дор усСиёдат ва Дор утТиловат мажмуалари, Кўк Гумбаз масжиди, Гумбази Сайидон, Шамсуддин Кулол мақбараси, Жаҳонгир мақбараси, Ҳазрати Имом масжиди, шунингдек, Чорсу бозори (16-аср), Чубин мадрасаси (16-аср), Абдушукур Оғалиқ (19-аср), Эшонпир (19-аср), Кундузак масжидлари каби меъморий обидалар сақланиб қолган.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан 2002 йил 29 мартда Ш.нинг 2700 йиллик юбилейини нишонлаш тўғрисида қарор қабул қилинди. Ушбу юбилей бутун мамлакатимизда ва Ш.да кенг нишонланди. Бу тантаналарда ЮНЕСКО вакиллари ҳам қатнашди. Ш. Жаҳон маданий мероси рўйхатига киритилган (2002 йил дек.). Шаҳарда кўплаб анжуманлар ва конференциялар ўтказилади.

Ш. аҳлининг Темурийлар даври улкан маданий ва маънавий мероси, ноёб тарихий ёдгорликларини асрабавайлаш, ёш авлодни буюк аждодларимизнинг муносиб ворислари қилиб тарбиялаш ва уларни озод мамлакатимиз буюк истиқболини яратишга қодир кишилар қилиб вояга етказиш ишига қўшган алоҳида хизматлари эътиборга олиниб ҳамда соҳибқирон Амир Темур таваллудининг 660 йиллиги муносабати Ш. «Амир Темур ордени» билан мукофотланди (1996 йил октябр).

Ад.: Шаҳрисабз — минг йиллар мероси, Т., 2002; Шаҳрисабз шаҳрининг жаҳон тарихида тутган ўрни, Т., 2002; Қадимий Кеш— Шаҳрисабз тарихидан лавҳалар, Т., 1998; Яқубов Б., Шаҳрисабз ва Китоб тарихидан, Қарши, 1996; Носир Муҳаммад, Насаф ва Кеш алломалари, Т., 2001.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.