Keş

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 330–331-b. — ziyouz.com

Keş (arab, manbalarida Kaşş, Kass, Kise) — tarixiy şahar va viloyat. Hoz. Qaşqadaryo viloyatining şim.- şarqiy qismini egallagan. Dastlab K. Kitob örnida bölgan, keyin 9—10-a. larda Şahrisabz hududiga köçgan. K. nomining xitoyça transkripsiyasi 1-marta 7-a.ga oid xitoy yozma manbalarida Syuyşa şaklida uçraydi. Uning suğd tilidagi nomi esa 7-a. oxiri — 8-a. boşlarida hukmdorlik qilgan K. hokimi Axurpat tangalarida hamda 8-a. örtalarida K.ni idora qilgan hokim Ixşidning dastlabki arabça fale (tanga) larida ilk bor zikr etilgan. «K.» atamasining kelib çiqişi Qaşqa-Qaşqrud nomi b-n boğliqbölişi mumkin. Boşqa bir fikrga köra (A.Muhammadjonov), «K.» toponimining ma'nosi ilk bor — uy, qişloq, şahar, poytaxt, viloyat, el-yurt, diyor, hatto «Kişvar» şaklida esa mamlakat va Vatan kabi ma'nolarni anglatgan. Xitoy yozma manbalarida qayd etilişiça, hokim Digja (Diçje) (6-a. oxiri — 7-a. boşlari) K.ga asos solgan bölib, öşa vaqtda şahar aylanasi 1 km ga yetgan. Arab tarixçisi Ya'qubiynşpt yozişiça, K. mil. 7-a. örtalarida yuksalib, Suğdning boş şaxriga aylangan. K. bu davrda hunarmandçilik, savdo-sotiq, madaniyat yuksak rivojlangan şaharga aylanib ark, içki va taşqi şahardan iborat bölgan. Içki şahar mudofaa devori va 4 darvozaga ega edi. 6-a.da arkning ğarbiy qismida şahar hokimi Digja tomonidan yangi qarorgohga asos solingan. 7-a. oxiri — 8-a.ning 1-yarmida K.ni arablar bir neça bor fath etgan. 751 y.da K. hukmdori Ixrid Xuroson noibi Abu Muslim buyruği b-n qatl qilingan bölib, at-Tabariyning guvohlik berişiça, arablar K.da katta öljani qölga kiritganlar. 775-776 y.larda K. viloyati Muqanna qözğoloninmng asosiy markazlaridan biri bölgan. Somoniylar davrida K. hududi eni va böyiga 1/3 farsax (2 km ga yaqin) mayd.ni taşkil etgan. Bu vaqtda aholi K.ning köhandiz va madinasini tark etgan bölib, hayot faqat uning rabodida davom etayotgandi. Asta-sekin aholi rabodni ham tark etib, hoz. Şahrisabz örnida yangi şaharga asos solgan. Arxeologik tekşiruvlar Kitob örnidagi K.ning aynan şu vaqtda barham topganligini isbotladi. K.ning bundan keyingi tarixi Şahrisabz b-n boğliq bölib, bu nom 14-a. da xalqongiga uzil-kesil örnaşgan. Şunday bölsada, şaharning qad. nomi talay vaqt uning yangi nomi b-n bir qatorda aytilib yurgan.

Şaharda ilm-ma'rifat rivoj topişi oqibatida «Koşiy, Keşiy» taxallusi b-n maşhur olim-fozillar yeti-şib çiqqanligi tufayli K. şahri «Qubbat ul-ilm val adab», ya'ni «Ilm va ta'lim gumbazi» degan sifat b-n şuhrat topgan.

Ad.: Bartold V.V., Soçineniya, t.Z, M., 1965; Kamaliddinov Ş.S., Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyaziçnim istoçnikam IX - naçala XIII vv., T., 1996; Kraşeninnikova N.I., Proşloye Kitaba, Sb.: «Vexi vremyon», T., 1989; Ravşanov P., Qaşqadaryo tarixi, T., 1995; Sagdullayev A.S, Iz istorii drevnego Keşa, Sb. «Vexi vremyon», T., 1989; Qadimgi Keş-Şahrisabz tarixidan lavhalar, T., 1998.

Anatoliy Sadullayev, Öktam Mavlonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЕШ (араб, манбаларида Кашш, Касс, Кисе) — тарихий шаҳар ва вилоят. Ҳоз. Қашқадарё вилоятининг шим.- шарқий қисмини эгаллаган. Дастлаб К. Китоб ўрнида бўлган, кейин 9—10-а. ларда Шаҳрисабз ҳудудига кўчган. К. номининг хитойча транскрипцияси 1-марта 7-а.га оид хитой ёзма манбаларида Цюйша шаклида учрайди. Унинг суғд тилидаги номи эса 7-а. охири — 8-а. бошларида ҳукмдорлик қилган К. ҳокими Ахурпат тангаларида ҳамда 8-а. ўрталарида К.ни идора қилган ҳоким Ихшиднинг дастлабки арабча фале (танга) ларида илк бор зикр этилган. «К.» атамасининг келиб чиқиши Қашқа-Қашқруд номи б-н боғлиқбўлиши мумкин. Бошқа бир фикрга кўра (А.Муҳаммаджонов), «К.» топонимининг маъноси илк бор — уй, қишлоқ, шаҳар, пойтахт, вилоят, эл-юрт, диёр, ҳатто «Кишвар» шаклида эса мамлакат ва Ватан каби маъноларни англатган. Хитой ёзма манбаларида қайд этилишича, ҳоким Дигжа (Дичже) (6-а. охири — 7-а. бошлари) К.га асос солган бўлиб, ўша вақтда шаҳар айланаси 1 км га етган. Араб тарихчиси Яъқубийншпт ёзишича, К. мил. 7-а. ўрталарида юксалиб, Суғднинг бош шахрига айланган. К. бу даврда ҳунармандчилик, савдо-сотиқ, маданият юксак ривожланган шаҳарга айланиб арк, ички ва ташқи шаҳардан иборат бўлган. Ички шаҳар мудофаа девори ва 4 дарвозага эга эди. 6-а.да аркнинг ғарбий қисмида шаҳар ҳокими Дигжа томонидан янги қароргоҳга асос солинган. 7-а. охири — 8-а.нинг 1-ярмида К.ни араблар бир неча бор фатҳ этган. 751 й.да К. ҳукмдори Ихрид Хуросон ноиби Абу Муслим буйруғи б-н қатл қилинган бўлиб, ат-Табарийнинг гувоҳлик беришича, араблар К.да катта ўлжани қўлга киритганлар. 775-776 й.ларда К. вилояти Муқанна қўзғолонинмнг асосий марказларидан бири бўлган. Сомонийлар даврида К. ҳудуди эни ва бўйига 1/3 фарсах (2 км га яқин) майд.ни ташкил этган. Бу вақтда аҳоли К.нинг кўҳандиз ва мадинасини тарк этган бўлиб, ҳаёт фақат унинг рабодида давом этаётганди. Аста-секин аҳоли рабодни ҳам тарк этиб, ҳоз. Шаҳрисабз ўрнида янги шаҳарга асос солган. Археологик текширувлар Китоб ўрнидаги К.нинг айнан шу вақтда барҳам топганлигини исботлади. К.нинг бундан кейинги тарихи Шаҳрисабз б-н боғлиқ бўлиб, бу ном 14-а. да халқонгига узил-кесил ўрнашган. Шундай бўлсада, шаҳарнинг қад. номи талай вақт унинг янги номи б-н бир қаторда айтилиб юрган.

Шаҳарда илм-маърифат ривож топиши оқибатида «Коший, Кеший» тахаллуси б-н машҳур олим-фозиллар ети-шиб чиққанлиги туфайли К. шаҳри «Қуббат ул-илм вал адаб», яъни «Илм ва таълим гумбази» деган сифат б-н шуҳрат топган.

Ад.: Бартольд В.В., Сочинения, т.З, М., 1965; Камалиддинов Ш.С., Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX - начала XIII вв., Т., 1996; Крашенинникова Н.И., Прошлое Китаба, Сб.: «Вехи времён», Т., 1989; Равшанов П., Қашқадарё тарихи, Т., 1995; Сагдуллаев А.С, Из истории древнего Кеша, Сб. «Вехи времён», Т., 1989; Қадимги Кеш-Шаҳрисабз тарихидан лавҳалар, Т., 1998.

Анатолий Саьдуллаев, Ўктам Мавлонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.