Keş

Keş (arab manbalarida Kaşş, Kass, Kise) — Qaşqadaryo vohasining şimoli-şarqida joylaşgan tarixiy şahar va unga qaraşli viloyat; hozirgi Şahrisabzning qadimgi nomi. ÖzME'ga köra, ilk örta asrlarda şahar hozirgi Kitob örnida bölgan, 9–10-asrlarda esa aholi Şahrisabz hududiga köçgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Keş Örta Osiyoning eng qadimiy şaharlaridan biri bölib, uni antik mualliflar tilga olgan Navtaka bilan taxminan aynanlaştiradilar; şahar qadimgi Suğdning muhim markazi bölgan.1

ÖzME'ga köra, şahar nomi xitoy manbalarida ilk bor 7-asrda Syuyşa şaklida qayd etilgan. Suğdça nomi esa 7-asr oxiri — 8-asr boşida hukmronlik qilgan Keş hokimi Axurpat tangalarida va 8-asr örtalaridagi ilk arabça tangalarda uçraydi. ÖzME nomning kelib çiqişi haqida ikki taxminni keltiradi: u Qaşqadaryoning qadimgi nomi Qaşqrud bilan boğliq bölişi mumkin; tarixçi A. Muhammadjonovning fikriça esa «keş» asli uy, qişloq, şahar va el-yurt ma'nolarini bildirgan, «kişvar» şakli esa mamlakat demakdir. Inglizça Vikipediya «Keş» sözini «köngilni quvontiruvçi» deb izohlaydi.

Xitoy manbalariga köra, 6-asr oxiri — 7-asr boşlarida hokim Digja (Diçje) şaharga yangidan asos solgan, öşanda uning aylanasi taxminan bir kilometr bölgan. ÖzME arab tarixçisi Ya'qubiyga tayanib, 7-asr örtalarida Keş Suğdning eng yirik şahriga aylanganini yozadi. Şahar ark, devor bilan örab olingan va tört darvozali içki şahar hamda taşqi şahardan iborat bölgan; hunarmandçilik va savdo yuksak rivojlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, 567–658-yillarda Keş hukmdorlari Turk va Ğarbiy turk xoqonlariga soliq tölab turgan.

ÖzME'ga köra, 7-asr oxiri va 8-asrning birinçi yarmida arablar Keşni bir neça bor egallagan. 751-yilda Xuroson noibi Abu Muslim buyruği bilan Keş hukmdori Ixrid qatl etilgan; Tabariy arablarning şahardan katta ölja olganini qayd etadi. 770-yillarda Keş viloyati Muqanna boşçiligidagi «Oq kiyimlilar» qözğolonining asosiy markazlaridan biri bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, aynan şu qarşilik va uruşlar qadimgi şaharning tanazzulga yuz tutişiga olib kelgan.

Somoniylar davrida, ÖzME'ga köra, şahar taxminan ikki kilometrga yaqin hududni egallagan, ammo aholi uning köhandiz (qal'a) va madina qismlarini tark etib, faqat rabodda yaşay boşlagan. Keyinroq rabod ham huvillab qolgan, odamlar esa hozirgi Şahrisabz örnida yangi şahar barpo etgan. Arxeologik tadqiqotlar Kitob örnidagi Keşning aynan şu davrda inqirozga uçraganini tasdiqlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, örta asrlardagi Keşning yangi markazi Qoraxoniylar davrida şakllangan, 13-asr boşida, Xorazmşohlar davrida esa şahar ilk bor mudofaa devori bilan örab olingan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Keş Amir Temurning vatani bölgan; Temur uni ona şahri deb bilgan va bu yerda Oqsaroy saroyi va Dorussaodat majmuasini qurdirgan. ÖzME'ga köra, Şahrisabz nomi 14-asrda xalq orasida batamom örnaşgan, lekin qadimgi nom uzoq vaqt yangisi bilan birga qöllanib kelgan. Şaharda «Keşiy» nisbali köplab olim va fozillar yetişib çiqqani uçun u «Qubbat ul-ilm val-adab» — «Ilm va adab gumbazi» degan nom bilan ham şuhrat qozongan.