Muqanna

Muqanna (arabça: «niqobli», «yuzi yopiq») — 8-asrda Movarounnahrda Abbosiylar xalifaligiga qarşi kötarilgan harakat boşliği. Asl ismi Hoşim ibn Hakim deb taxmin qilinadi. Yuziga parda yoki niqob tutib yurgani uçun şu laqab bilan maşhur bölgan.

Özbekça Vikipediyada Muqanna taxminan 719-yilda Marv yaqinidagi Koza qişloğida tuğilgan, 783-yilda Şahrisabzda vafot etgan deyiladi. Ayni maqolada uning vatani avval Suğd deb yozilgani, ammo hozirgi tadqiqotlarga köra Suğdga çegaradoş Balx şahridan ekani qayd etiladi. Ingliz Vikipediyasi va Patricia Crone ham uning Balxdan kelib çiqqani aytilganini bildiradi. Rusça Vikipediya esa uni Marv yerlisi deydi. Beruniy uni Marvdagi Kovakimardon qişloğida yuzaga kelgan deb yozgan. Olimlar fikri ham har xil: Bernard Lewis uni fors bölgan bid'atçi deb ta'riflagan, Riçard Foltz esa suğd yoki baqtriyalik deb hisoblaydi.

Narşaxiyning yozişiça, u köp öqigan, kimyogarlik, sehr va tilsim ilmlarini örgangan, arab va fors tillarini bilgan. Ya'qubiy uni «Hoşim ul-a'var», ya'ni «bir közli Hoşim» deb ham atagan. Yoşligida u kudungarlik, ya'ni matolarga ohor beriş bilan şuğullangan.

Özbekça Vikipediyaga köra, Muqanna Abu Muslim davrida sarhanglik, Abduljabbor Azdiy davrida (757–759) vazirlik darajasiga kötarilgan. 759-yilda Abduljabborning xalifaga qarşi isyonida qatnaşgani uçun qamalgan, bir neça yildan söng zindondan qoçgan. 769-yilda Marvga qaytib, umrining oxirigaça xalq harakatiga boşçilik qilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, u suğdlik dehqonlar va turkiy köçmançilar yordamiga tayanib, 777-yilda «oq kiyimlilar» qözğolonini boşlagan. Oq rang Abbosiylarning qora kiyimiga qarama-qarşi qöyilgan. Harakat Movarounnahrga yoyilib, Buxoro va Samarqandni egallagan, xalifa qöşinlarini qaytargan.

Muqanna mazdakiylik ta'limotini tarğib qilgan. Rusça manbaga köra, ta'limot mazdakiylik bilan islomdagi tasavvufiy oqim aralaşmasi bölib, joni köçişiga işonişni öz içiga olgan. Beruniyga köra, u özini xudo deb da'vo qilgan, yuziga esa kök şoyi niqob tutgan. Abbosiylar niqobning sababi uning kal va bir közi körligidir, deb miş-miş tarqatgan. Narşaxiy va Beruniy xabarlarida tarafdorlarida xotinlar umumiy ekani aytiladi.

Taxminan 783-yilda Muqanna Keş yaqinidagi Sanam qal'asida qamal qilingan. Ölimi haqida ma'lumotlar bir-biriga zid: özbekça Vikipediya va Beruniy uni olovli tandirga özini taşlaganini yozadi, Beruniyga köra jasadi tandirdan topilgan va boşi xalifa al-Mahdiyga yuborilgan. Rusça manbada zahar içgani yoki oilasi bilan gulxanga çiqqani aytiladi, inglizça manbada ham zahar içgani qayd etilgan. Beruniy qamal va ölim yilini hijriy 169 deb körsatadi, Encyclopaedia Iranica esa vafotini 163/780 yoki undan keyin deb beradi.

Muqanna tarafdorlari 12-asrgaça mavjud bölgan deyiladi. Hamid Olimjon «Muqanna» (1943) dramasini, Sadriddin Ayniy «Muqanna isyoni» (1944) oçerkini yozgan. Çet elda Thomas Moore poemasi (1817), Borxesning 1934-yildagi hikoyasi va boşqa asarlar unga boğlanadi.