Muqanna

Muqanna (taxm. 719, Marv yaqinidagi Koza qişloği —783, Şahrisabz) — Movarounnahrda Arab xalifaligi hukmronligiga qarşi kötarilgan ozodlik harakatining boşliği (8-a.ning 70—80-y.lari). Asl ismi Hoşim ibn Hakim bölib, Narşaxiyning yozişiça, u köp öqigan, ğo-yat ziyrak bölib, kimyogarlik, sehr va tilsim ilmlarini örgangan. Arab, fors tillarini yaxşi bilgan. Bir közi kör, boşi kal va başarasi xunuk bölganligidan boşi va yuziga kök parda tutib yurgan. Şuning uçun ham «Muqanna», ya'ni «Niqobdor» laqabi b-n maşhur bölgan. Ya'qubiyning tasvirlaşiça, M.ni Hoşim ul-a'var, ya'ni bir közli Hoşim deb ham ataganlar. M. yoşlik çoğida kudungarlik (matolarga ohor beruvçi) kasbi b-n şuğullangan. Xuroson noiblaridan Abu Muslim davrida sarhanglik (kiçik laşkarboşi) va Abduljab-bor Azdiy davrida (757—759) esa vazirlik darajasiga kötarilgan. 759 y.da Xuroson amiri Abduljabborning xalifaga qarşi isyonida qatnaşgani uçun zindonga taşlangan. Bir neça yildan söng zindondan qoçgan. 769 y.da M. Marvga qaytib kelgan, şu yildan boşlab umrining oxirigaça Movaro-unnaqrda Arab xalifaligiga qarşi kötarilgan xalq harakatiga boşçilik qilgan (q. Muqanna qözğoloni). U mazdakiylik ta'limotini tarğib qilgan. Qözğolon mağlubiyatga uçragaç, özini olov yonib turgan tandir içiga taşlab, halok bölgan. Hamid Olimjon M. jasoratiga bağişlangan «Muqanna» (1943) dramasini, Sadriddin Ayniy «Muqanna isyoni» (1944) tarixiy-adabiy oçerkini yozgan.