Amir Temur
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 420–428-b. — ziyouz.com
Amir Temur AMIR TEMUR, Temur, Temurbek (töliq ismi Amir Temur ibn Amir Tarağoy ibn Amir Barqul) [1336.9.4, Keş (hoz. Şahrisabz) ş. yaqinidagi Xoja Ilğor qişloği (hoz. Yakkaboğ tumani) — 1405.18.2, Ötror ş., Samarqandda dafn etilgan) — örta asrning yirik davlat arbobi, buyuk sarkarda, kuçli, markazlaşgan davlat asosçisi, ilm-fan va madaniyat homiysi.
A. T.ning onasi Takina xotun buxorolik. Otasi amir Tarağoy esa barlos uruğining oqsoqollaridan hamda Çiğatoy ulusiniş e'tiborli beklaridan hisoblangan. Uning ajdodlari Keş viloyatida hokimlik qilişgan. Şu bois A. T.ning otasi amir Tarağoy ham yilda bir marotaba Ili daryosi böyida xon tomonidan çaqiriladigan el-yurt beklarining qurultoyiga taklif etilar va u bunday yiğinlarda muttasil qatnaşar edi. Şu b-n birga u, Şarafuddin Api Yazdiyning ta'kidlaşiga köra, «ulamo va sulaho va muttaqiylarğa muşfiq va mehribon erdi va bularning majlisiga borur erdi...». Tarağoybek piri Şamsuddin Kulolni ayniqsa çuqur ehtirom qilgan. Keyinçalik şayx Kulol A. T.ning ham piri bölgan. Tarağoybek 1360 y.da vafot etgan.
A. T.ning yoşligi Keşda keçdi. Yetti yoşga tölgaç, otasi uni öqişga berdi. A. T. yoşlik çoğlaridanoq maxsus murabbiylar nazorati ostida çavandozlik, ovçilik, kamondan nişonga öq uziş, boşqa turli maşq va harbiy öyinlar b-n maşğul bölgan. Şu asnoda A. T. tulporlarni saralab ajrata oladigan mohir çavandoz va dovyurak bahodir bölib voyaga yetgan. A. T. tabiatan oğir, bosiq, teran fikrli va idrokli hamda nihoyatda ziyrak, kişilardagi qobiliyat, fazilat, ayniqsa, samimiyatni tezda fahmlab oladigan inson bölgan. Şu tufayli öspirinlik çoğlaridayoq atrofiga tengqurlari orasidan sadoqatli döstlarni jalb qila olgan. Uning atrofiga bolalikdagi döstlari va maktabdoşlari (Abbos bahodur, Jahonşohbek, Qimori inoq, Sulaymonşohbek, Idiku Temur, Sayfuddinbek, Hinduşoh, Qarqara va b.) töplanişib, birgalikda maşq qilar, musobaqalarda iştirok etişar, asta-sekin navkar bölişib va harbiy guruhga birlaşib, harbiy bölinma sifatida şakllana borgan. Keyinçalik ular A. T. qöşinida laşkarboşilik darajasigaça kötarilganlar.
A. T. özining ilk harbiy faoliyatini qöl ostidagi navkarlari b-n ayrim viloyat amirlariga xizmat qilişdan boşlagan; ularning özaro kuraşlarida qatnaşib, jasorat körsatgan, janglarda çiniqqan, harbiy mahoratini oşirgan. Donği butun Kaşkadaryo vohasiga yoyilgan. A. T.ning aqlu zakovati, şijoati va şuhrati uni Movarounnahrning nufuzli amirlaridan amir Xizr Yasovuriy va amir Qazağon b-n yaqinlaştirdi. Xondamirning yozişiça, otasi amir Tarağoy A. T.ni avval (1355) amir Joku barlosning qizi Nurmuşk oğoga, söngra öşa yili (1355) Qazağonning nabirasi va amir Husaynning singlisi Öljoy Turkon ogoga uylantiradi. Keyingi nikoh tufayli A. T. b-n Balx hokimi amir Husayn örtasida ittifoq yuzaga kelib, ular birgalikda möğullarga qarşi kuraşadilar.
A. T.ning Movarounnahrni birlaştiriş yölidagi harakati 14-a.ning 60-y.lari boşlaridan boşlandi. 14-a. ning 50-y.lari oxirida Movarounnahrda amirlarning özaro kuraşi kuçayib, amir Qazağon öddirildi. Mamlakatda siyosiy parokandalik avjiga çiqib, oğir tanglik sodir böldi. Xondamirning «Habib ussiyar» kitobida keltirilgan ma'lumotlarga qaraganda, ulus önga yaqin mustaqil bekliklarga bölinib ketgan. Samarqand viloyatida amir Bayon sulduz, Keşda amir Hoji barlos, Xöjandda amir Boyazid jaloir, Balxda Uljoy Buğa sulduz, Şibirğonda Muhammad I Xoja Aperdi nayman, Köhistonda Badaxşon şohi amir Sotilmiş, Xuttalonda Kayxusrav, Hisori Şodmon hududida amir Husayn va amir Xizr Yasovuriylar özlarini hokimi mutlaq deb e'lon qiladilar.
Bu davrda Çiğatoy ulusining şarqiy qismi — Yettisuv va Şarqiy Turkistonda hukmronlik qilayotgan möğul xonlari Movarounnahrdagi oğir siyosiy vaziyatdan foydalanib, bu yerda öz hokimiyatini örnatişga harakat kiladilar. Jeta xonlaridan Tuğluq Temur va uning vorisi Ilyosxoja 1360 — 61 va 1365 y. larda Movarounnahrga bir neça bor bostirib kiradilar. Möğul xonlarining boskinçilik yurişlari va zulmiga karşi xalq harakati boşlanadi. Biroq, Movarounnahr amirlari xalqqa boş bölib, möğul bosqinçilariga qarşi kuraşga jur'at eta olmaydilar. Ularning bir qismi duşman tarafiga ötadi, ikkinçi qismi esa el-yurtni tark etib, özga mamlakatlardan boşpana izlaydilar. A. T.ning amakisi, Keş viloyatining hukmdori amir Hoji barlos Xurosonga qoçadi. Mana şunday oğir pallada siyosat maydoniga A. T. kiradi. Möğullarga qarşi turiş uçun kuçlar nisbati teng emasligini hisobga olgan 24 yoşli A. T. 1360 y.ning boşida Tuğluq Temur tomonidan Keşga yuborilgan beklar b-n kelişadi. Şaroit taqozosi b-n xon xizmatiga ötib, uning yorliği b-n öz viloyatining doruğasn etib tayin qilinadi. Şubhasiz, bu noilojliqdan qöyilgan siyosiy hamda strategik qadam bölib, bu b-n A. T. möğullarning navbatdagi talontarojining oddini olgan, mamlakat va xalqni falokatdan qutqargan edi. Biroq, Movarounnaxrning hukmdori etib tayin qilingan Ilyosxoja va uning laşkarboşisi amir Bekkiçik b-n A. T.ning murosasi kelişmay qoladi. Şu sababdan 1361 y.ning oxirida u mamlakatni tark etişga majbur böladi.
Xivaning jan.da, Urganjiy daştida A. T. Tuğluq Temurning yana bir raqibi — qaynoğasi amir Husayn b-n uçraşadi. A. T. möğullar b-n kuraşiş maqsadida u b-n birlaşib, ikkovlon kuç töplaşga kirişadi. Dastlab ular Tuğluq Temurxonning farmoniga binoan A. T.ni ta'qib qilişga kirişgan Xiva doruğasi Töqol (Tavakkal) b-n jang qiladilar. Söngra 1362 y.ning kuzida Seistonda viloyat hukmdori Malik Qutbiddinning tarafida turib mekroniylar b-n bölgan töqnaşuvda A. T. öng kifti va öng oyoğidan jarohatlandi.
A. T. va amir Husayn keyingi ikki yil davomida Ilyosxoja boşliq Jeta laşkari b-n bir neça marta jang qiladilar. Nihoyat, 1364 y. oxirida ular möğul qöşinlarini Movarounnahr hududidan quvib çiqarişga muvaffaq böladilar.
Biroq, Movarounnahrni qöldan çiqarişni istamagan Ilyosxoja 1365 y. ning bahorida yana Turkiston ustiga qöşin tortadi. Toşkent b-n Çinoz oraliğida ikki örtada sodir bölgan jang tarixda «Loy jangi» nomi b-n şuhrat topadi. Jangda amir Husaynning xiyonati oqibatida mağlubiyatga uçraydilar va öz qöşinlari b-n Amudaryo böylariga çekinib, Balx viloyatida örnaşdilar. Ilyosxoja esa heç qanday qarşilikka uçramay Xöjand, Jizzax va b. bir qança şahar hamda qişloklarni egallab, Samarqand ustiga yuradi. Samarqand öşa paytlarda katta qöşinga qarşilik körsata olmasdi. Şaharning na devori va na mustahkam istehkomlari, na qurollangan sipohiysi bor edi. Bek va amirlar şaharni tark etgan edi, lekin möğullarga qarşi xalq köta-riddi, sarbadorlar şahar mudofaasini öz qöllariga oddilar. Şahar mudofaaçilariga Madrasa tolibi ilmlaridan Mavlonozoda Samarqandiy, jun (paxta) tituvçilar mahallasining oqsoqoli Abu Bakr Kuluyi (Kalaviy) Naddof va mergan mavlono Xurdaki Buxoriylar boşçilik qiladilar. Sarbadorlar Samarqand ş.da möğullarga qaqşatqiç zarba beradilar. Ilyosxoja dastlab Samarqandni, söngra butun Movarounnahrni taşlab çiqib ketişga majbur böladi. Sarbadorlarning möğullar ustidan qozongan ğalabasi haqidagi xabar amir Husayn b-n A. T.ga ham borib yetgan. A. T. qişni Qarşida, Husayn esa Amudaryo böyida ötkazib, 1366 y. bahorida Samarqandga yöl oldilar. Ular Konigita töxtab sarbadorlarning duşman ustidan qozongan ğalabalaridan mamnun bölganliklarini va ular b-n uçraşmoqçi ekanliklarini bildiradilar. Biroq, sarbadorlarning boşliqlari amirlar huzuriga kelganlarida amir Husayn buyruği b-n Abu Bakr Kuluyi (Kalaviy) Naddof b-n mavlono Xurdak Buxoriylar dorga tortiladi. Mavlonozodani esa A.T. öz himoyasiga olib kutqarib qoladi. Şu tariqa sarbadorlar boşliqsiz qoldirilib, Movarounnahrda amir Husaynning hukmronligi örnatiladi, ammo köp vaqt ötmay Husayn b-n A. T. örtasidagi munosabat keskinlaşib, oçiqdan-oçiq nizoga aylanadi. A. T.ning nufuzi ortib borayotganligidan xavfsiragan amir Husayn Balxga qaytib, uning qal'a devorlari va istehkomlarini mustahkamlaşga kirişadi. Balx, Qunduz va Badaxşondan köp sonli laşkar ham töplaydi. Keş va Qarşi viloyatlariga boş bölgan A. T. ham amir Husaynga qarşi hal qiluvçi jangga hozirlik köradi. 1366 — 70 y.lar örtasida bir neça bor töqnaşuvlar bölib ötadi.
14-a.ning 60-y.larida Movarounnahrda hukm surgan nihoyatda oğir siyosiy va iqtisodiy vaziyat mamlakatni birlaştirib, kuçli bir davlat taşkil etişni taqozo qilmoqda edi. Amir Husayndan köra A. T. zamonining bunday talabini yaxşiroq tuşunardi. Şuning uçun ham öz faoliyatining dastlabki bosqiçida barça harakatni Movarounnaxrda markazlaşgan davlat tuzişga qaratadi. Bunday maqsadni amalga oşirişda u ruhoniylar, harbiylar, savdogarlar va şahar hunarmandlari tabaqalariga suyanadi. A. T. tarqoq mamlakatni birlaştirişga kirişar ekan, kuraşni avvalo içki ğanimlaridan boşlaydi. 1370 y. bahorida A. T. amir Husaynga qarşi yölga çiqadi. Qöşin Termiz yaqinidagi Biyo qişloğiga yetganda makkalik şariflardan Sayyid Baraka A. T. faoliyatini qöllab-quvvatlab, unga oliy hokimiyat ramzi katta noğora — tabl b-n yalov — bayroq tortiq qiladi. Şubhasiz bu voqea katta siyosiy ahamiyatga ega edi. Çunki u saltanatlik ramzi edi. A. T. buni yaxşi tuşunardi. Şuning uçun ham Balxga yetmasdan Örpuz mavzeida u amir va nöyonlari b-n kengaş ötkazadi. Köpçilikning xohiş va ixtiyori b-n, öşa davr qonun-qoidalariga köra, çingiziylar avlodidan bölgan Suyurğatmiş öğlon Movarounnahr podşoligi taxtiga ötqazildi. A. T. qöşini to Balxga yetib borguniça, unga yöl-yölakay yangi-yangi kuçlar kelib qöşildi. Şu asnoda amir Husaynni köpçilik amirlari tark etdilar. Jangda amir Husayn qöşinlari yengildi, ikki kunlik qamaldan söng, 1370 y.ning 10 apr.da Balx ş. A. T.ga taslim böldi. Amir Husayn asir olinib, qatl etildi. Bu ğalabadan söng A. T. Movarounnahrning çingiziylardan bölgan hukmdori Qozonxonning qizi Saroymulk xonimni öz nikohiga oladi. Xon qiziga uylanganligi munosabati b-n A. T. «köragon», ya'ni «xonning kuyovi» unvonini oldi.
1370 y.ning 11 apr.da Çiğatoy ulusining barça beklari, amirlari, viloyat va tumanlarning doruğalari hamda Termizning sayyidlari (xudovandzodalari), şuningdek A. T.ning yoşlikdan birga bölgan quroldoş döstlari va piri Sayyid Barakaning iştirokida ötkazilgan qurultoyda an'anaga köra çingiziylardan Suyurğatmişxon mamlakat hukmdori deb e'lon qilingan bölsada, amalda markaziy hokimiyatni A. T. özi boşqardi, viloyatlardagi hokimiyatni öğillari, nabiralari va yaqin amirlari orqali idora qildi. Samarqand A. T. davlatining poytaxtiga aylantirilib, öşa yilning yozida şahar devori va qal'asi tiklandi, saroy va qasrlar bino qilindi.
Mamlakatning siyosiy va iqtisodiy mavqeini mustahkamlab, köpdan davom etib kelayotgan içki tarqoqlikka barham beriş, tinçlik va osoyiştalikni qaror toptiriş maqsadida A. T. (1370 y. iyunida) Samarqandda katta qurultoy çaqirdi. Unda markaziy davlat tizimini şakllantiriş va qöşin tuziş masalalari muhokama etildi.
El-yurtni boşqarişda harbiy kuçning ahamiyatini yaxşi tuşungan A. T. qöşinning tuzilişiga katta ahamiyat berdi. U «amir» va «amir ul-umaro» kabi yuqori darajali harbiy unvonlar joriy qildi. Qöşinni harbiy jihatdan isloh qilar ekan, u ayniqsa laşkarboşilarni tanlaş va ularni tarbiyalaş, harbiy qismlar va ularning joylaşiş tartibi, navkar va sarbozlarning qurollanişi hamda intizom masalalariga nihoyatda e'tibor beradi (yana q. Temuriylar harbiy san'ati).
A. T. hokimiyat tepasiga kelgaç, dastlabki vaqtlardayoq mamlakatda röy bergan oğir iqtisodiy tanglikni bartaraf qiliş uçun eng avvalo soliq tizimini tartibga soddi. Davlat soliqlarini yiğişda aminlar, kalontarlar va soliq yiğuvçilarni ra'iyatga nisbatan insof va adolatli bölişga, qonunga xilof iş tutmaslikka çaqirdi, çunki saltanatning barqarorligi köp jihatdan ra'iyatning hol-ahvoli, uning davlat va davlat boşliğiga bölgan sadoqatiga boğliq. Ra'iyatni himoya qiliş qonun b-n mustahkamlangan, qonun barçaga barobar bölgan. A. T. nafaqat öz xalqini, balki zabt etilgan mamlakatlarning aholisini ham imkoni boriça qonun himoyasiga olgan. Ularni asirlik va talon-tarojlardan saqlagan.
A. T. Movarounnahrni möğullar hukmronligidan ozod etib, bu qad. mamlakatda mustaqil davlat barpo etgan bölsada, hali mamlakatda barqaror tinçlik örnatilgan emas edi. Bir tomondan ayrim viloyat hokimlari A. T. hakimiyatini tan olişdan boş tortib turgan bölsalar, ikkinçi tomondan mamlakatning şarqiy va şim. hududlari notinç edi. Möğuliston b-n Oq Örda hukmdorlari Farğona vodiysining şarqi, Ötror, Yassi (Turkiston) va Sayram ş.lariga xavf solib, bu hududlarga tez-tez hujum qilar va aholini talon-taroj qilardi. Şuning uçun ham A. T. dastlabki yillarda mamlakat sarhadlari xavfsizligini ta'minlaşga katta ahamiyat berdi. Isyonçi amirlarga qarşi şafqatsiz kuraş olib bordi. 1370 y. kuzi va 1371 y. bahorida amir Zinda Çaşmga zarba berib, Şibirğon viloyati böisundirildi. Balx va Toşkent viloyatlari ham A. T. hokimiyatini tan oldilar. Ammo Xorazm Oq Örda hukmdorlariga suyanib, hanuz böysunişdan boş tortib kelardi. Xorazmni A. T. Çiğatoy ulusining ajralmas qismi deb hisoblab, uni öz davlatiga köşib oliş siyosatini tutdi. Ammo bu masala elçilar vositasida tinç yöl b-n hal etilmagaç, A. T. Xorazm hududiga beş marotaba yuriş qildi. Birinçi yurişi 1371 y. yoz (iyul)ida Kot ş.ni egallaş b-n yakunlandi. A. T.ning 1373 y. bahori va 1375 y. yozida Xorazm tomonga qilgan ikki yurişi natijasiz tugadi. Bu asnoda Oltin Örda xoni Töxtamiş b-n ittifoq tuzib olgan Xorazm hukmdori Yusuf söfi, uning yordamida A. T. davlati hududlariga bir neça bor yuriş qilib, Qoraköl viloyati va Buxoro tumanlarini talon-taroj etdi. Bunday vaziyat şubhasiz, 1379 y.da A. T.ni törtinçi marotaba Xorazmga qöşin tortişga majbur etdi. Pekin, bu yuriş ham avvalgilari kabi sulh tuziş b-n tugadi. Biroq şunga qaramay, Yusuf söfi ilgari Xorazmning Çiğatoy ulusiga tegişli bölgan jan.-şarqiy (Kot va Xiva ş.lari birga) qismini yana qaytadan bosib oldi. A. T. davlatiga nisbatan Yusuf söfining tutgan bunday tajovuzkorona siyosati Xorazm ustiga A. T.ning beşinçi marta yuriş qilişiga sabab böldi. 1388 y.da Xorazmning poytaxti vayron etilib, uning hududlari A. T. davlatiga böysundiriddi.
Bu orada A. T. Möğuliston hokimi Qamariddin b-n ham töqnaşib qoldi, çunki bu davrda uning Movarounnahrga bölgan talonçilik xurujlari kuçayib ketgandi. 1370 — 71 y.larda u Toşkent va Andijon ustiga bir neça bor bosqin qilib, talab qaytgandi. 1376 y.da esa Qamariddin hatto Farğona vodiysining talaygina qismini bosib oldi. A. T. mamlakatning şim.-şarqiy hududlariga nisbatan bölayotgan muttasil taxdidni bartaraf qiliş uçun Qamariddinga jiddiy zarba berişga kirişadi. Yigirma yil (1371 — 90) mobaynida Sohibqiron Möğulistonga yetti marta yuriş qilib, möğul hukmdorlari Anqotöra va Kamariddin ustidan ğalaba qozondi. Şu zaylda A. T. Movarounnahr va Xorazmda içki tarqoqlik, özaro nizolar, şuningdek Möğuliston tomonidan bölib turgan tazyiqqa çek qöyib, uşbu hududda yaşovçi elu elat va xalqlarni yagona davlatga birlaştirdi. Bu şubhasiz, Movarounnahr aholisi taqdirida ijobiy ahamiyat kasb etdi. Ammo, A. T. bu b-n qanoatlanmadi. Tez orada u qöşni davlatlar va xalqlar ustiga yuriş qilib, ularni öziga böysundiriş va markazlaşgan buyuk saltanat barpo etişni öz oldiga maqsad qilib qöydi. Bu davrda Oltin Örda, Xuroson va Erondagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat uning uçun juda qöl keldi. A. T. harbiy yurişni Xurosondan boşladi. 1381 y. u Hirotni egalladi. Saraxs, Jom va Qavsiya ş.lari jangsiz taslim böldi. Xuroson, xususan uning poytaxti Hirot strategik jihatdan muhim ahamiyatga ega bölib, Eron, Iroq, Şom va b. mamlakatlarga ötişda köprik vazifasini ötardi. 1381 — 84 y.lar davomida A. T. Eronning katta qismini egalladi. Avval (1381) Kalot, Turşiz va Sabzavor, keyin (1383) Seistonning Zireh, Zova, Farah va Bust qal'alari, 1384 y.da esa Astrobod viloyati va Ozarbayjonning Omul, Sori, Sultoniya va Tabriz ş.lari böysundirildi.
A. T. Eron, Ozarbayjon, Iroq va Şom (Suriya) ustiga uç marta laşkar tortdi. Bu yurişlar tarixda «uç yillik», «beş yillik» va «yetti yillik» uruşlar nomi b-n maşhur. Uç yillik (1386 — 88) harbiy yurişlar oqibatida Jan. Ozarbayjon, Iroqning şim. qismi, Gurjiston va Van köli atrofidagi yerlar egallandi.
A. T. şu b-n birga şim.-ğarbdan, ya'ni Oltin Örda tomonidan bölayotgan tazyiqqa barham beriş maqsadida Töxtamişga qarşi uç marta qöşin tortişga majbur böldi. U 1389 y. da Dizaq (Jizzax)ning Aççiq mavzeida, 1391 y.ning 18 iyunida (hoz. Samara b-n Çistopol ş.lari oraliğida joylaşgan Qunduzça (Kondurça) daryosi vodiysida (q. Kunduzça jangi) va nihoyat, 1395 y.da (28 fev.) Şim. Kavkazda Terek daryosi böiida Töxtamiş qöşiniga kakşatqiç zarba beradi (q. Terek daryosi böyidagi jang). A. T. harbiy yurişlari oqibatida Quyi Idil (Volga) viloyatlari, Saroy Berka, Saroyçik va Hojitarxon (Astraxon) kabi şaharlar ğorat qilindi. A. T. Töxtamişni quvib Ryazan viloyatigaça bordi va Yelets ş.ni işğol qildi. Şarafuddin Ali Yazdiy A. T.ning Moskva yurişini şunday ta'riflaydi: «Sohibqiron Maskavga sorikim, Rusning şaharlaridan erdi, tavajjuq qildi. Anda yetkonda nusratşi'or çeriki ul viloyatni (şahar va atrofini) çobtilar va andaği hokimlarni tobe' qildi. Va çerikning eliklariga sonsiz mol tuşti...» («Zafarnoma», 179-bet). Bu uruşda Azaq (Azov), Kuban va Çerkas yerlari ham kuçli aziyat çekdi. Qiziği şundaki, A. T. Idilning Turotur keçuvi böyida Örusxonning öğli Quyriçoq öğlonni çaqirtirib, unga qölga kiritilgan sobiq Jöçi ulusini in'om etdi. Rossiya tarixçilari B. D. Grekov va A. Yu. Yakubovskiyparnmnt yozişlariça, A. T.ning Töxtamiş ustidan qozongan ğalabasi, faqat Markaziy Osiyo uçun emas, balki butun Şarqiy Yevropa, şuningdek tarqoq Rus knyazliklarining birlaşişi uçun ham buyuk ahamiyat kasb etgan.
Şundan söng A. T. butun e'tiborini Eron, Iroq, Suriya, Kiçik Osiyo va Hindiston yerlarini uzil-kesil zabt etişga qaratdi. U beş yillik (1392 — 96) uruş davomida Ğarbiy Eron, Iroqi Ajam va Kavkazni egalladi, natijada muzaffariylar va jaloiriylar sulolasining hukmronligi barham topdi.
A. T.ning Hindiston ustiga qilgan uruşi (1398 y. may — 1399 y. mart) qariyb ön bir oy davom etdi. A. T. Hindistondan katta ölja, şu jumladan 120 jangovar fil b-n qaytdi. Öljalarning bir qismi qöşinga taqsimlab berildi, qolgani Samarqand va Keş ş.larida olib borilayotgan qurilişlarga sarflandi.
A. T.ning 1399 — 1404 y.larda olib borgan harbiy yurişlari natijasida Şomning Halab (Aleppo), Xums, Baalbek (Ba'albak), Dimişq (Damaşq) kabi yirik şaharlari va Iroqi Arabning Ubuliston ölkasi (qad. Kappadokiya) b-n Bağdod, şuningdek Turkiyaning katta qismi zabt etiladi. Anqara jangida A. T. jahonning bukj sarkardalaridan biri Boyazid Yildirim ustidan ğalaba qozondi. Turkiya sultoni asirga olindi. U b-n birga xotini serb malikasi Olivera, öğillari Muso va Iso Çalabiylar ham asirga tuşdilar. Söng, A. T. Anadolu ya. o.ni egallab, Örta dengizning şarqiy sohilida joylaşgan Izmir ş.ni zabt etdi va salibçilarning Yaqin Şarqdagi oxirgi qarorgohiga barham berdi. Söngra, Egey dengizida joylaşgan Xios va Lesbos o.laridagi Genuya mulklarining hukmdorlari unga taslim böldilar, Misr ham öz itoatkorligini izhor etdi. A. T. Anqara, Nikeya, Bursa va Izmir ş.larini egallab, Vizantiya va butun nasoro olamining Boyazidga yiğib bergan bojlaridan iborat katta boylikni qölga kiritdi. Birgina Bursa ş.dan olingan oltin va javohirlarning özi kattagina karvonga yuk bölgan. Bandi qilingan Boyazid ördugohga olib kelingaç, A. T. unga xurmat va ehtirom körsatdi. Uning vafotidan söng (1403 y. 9 mart) esa vorislariga himmat közi b-n boqib, ularga beqiyos muruvvatlar qildi. Çunonçi Boyazidning tönğiç öğli Sulaymon Çalabiyni turklarning Yevropadagi viloyatlariga hokim etib tayinladi. Edirne (Adrianopol) ş. uning poytaxti qilib belgilandi. Anadoluning şim.-ğarbiy qismi suyurğol sifatida Iso Çalabiyga in'om qilinib, Bursa ş. uning poytaxtiga aylantirildi. Usmonli turklar davlatining markaziy qismini boşqarişni Muso Çalabiyga topşirdi. A. T. Usmonli turklar davlatini butunlay bosib oliş niyatida bölmagan, çunki u Yevropa davlatlarining Yaqin Şarq mamlakatlariga nisbatan tajovuzkorona niyatda ekanligini yaxşi tuşunar edi. Şuning uçun ham A. T. Usmonli turklar davlatini saqlab qoldi va Boyazidning vorislariga muruvvat qölini çözdi. Şunday bölsada, Boyazid ustidan qozonilgan bu ğalaba b-n A. T.ni Fransiya qiroli Karl VI (1380 — 1422), Angliya qiroli Genrix IV (1399 — 1407) tabriklab, unga maxsus maktub yubordilar. Çunki A. T. endigina uygonayotgan Yevropaga ulkan xavf solib turgan Usmonli turklar davlatiga zarba berib, butun Yevropaning xaloskoriga aylangan edi.
A. T. Kiçik Osiyodan Samarqandga qaytgaç, 1404 y. 27 noyab.da 200 ming qöşin b-n Samarqanddan Xitoy safariga çiqdi. Biroq Xitoy ustiga yuriş A. T.ning Ötrorda vafoti (1405 y. 18 fev.) tufayli amalga oşmay kolli. A. T.ning vafoti haqidagi xabar garçi avvalda sir tutilsada, ammo köp vaqt ötmay bu noxuş xabar mamlakat böylab tarqalib ketadi. A. T.ning jasadi Samarqandga olib kelinib dafn qilinadi (q. Amir Temur maqbarasi).
A. T. — buyuk davlat asosçisi. U Hindiston hamda Xitoydan Qora dengizga qadar, Sirdaryo va Orol dengizidan Fors qöltiğiga qadar ğoyat katta hududni qamrab olgan markazlaşgan ulkan saltanatga asos soldi. Bundan taşqari A. T. davlatiga Kiçik Osiyo, Suriya, Misr va şim.-ğarbda Quyi Volga, Don buylari; şim.-şarqda Balxaş köli va Ili daryosigaça; jan.-şarqda esa Şim. Hindistongaça bulgan mamlakatlar buysundirildi. A.T. davlatni aql-zakovot va huquqiy asos b-n idora etgan. Uning «... davlat işlarining töqqiz uluşini kengaş, tadbir va maşvarat, qolgan bir uluşini qiliç b-n amalga oşirdim», degan sözlari buning yorqin dalilidir.
Sohibqironning bunyodkorlik sohasidagi tarixiy xizmatlari beqiyosdir. Tarix bu qöhna dunyoda ötgan köp jahongirlarni biladi. Ularning aksariyati faqat buzgan. A. T.ning ulardan farqi şundaki, u umr buyi bunyodkorlik b-n maşğul bulgan. Uning «Qay bir joydan bir gişt olsam, örniga un ğişt qöydirdim, bir daraxt kestirsam, örniga unta kuçat ektirdim» degan sözlari buning yorqin isbotidir. A. T.ga har bir zafarli voqea va sevinçli hodisani muhtaşam me'morlik obidasi barpo etiş b-n nişonlaş odat bölgan. Şu maqsadda Hindiston, Şeroz, Isfahon va Damaşqning maşhur ustahunarmandlari mamlakatda haşamdor imoratu inşootlar bino qilganlar. A. T. zabt etgan mamlakatlarning bir qator şaharlari (Bağdod, Darband, Baylaqon) ni qayta tikladi. A. T. Tabrizda masjid, Şerozda saroy, Bağdodda Madrasa, Turkistonda maşhur şayx Ahmad Yassaviy qabri ustiga maqbara qurdirgan bölsada, lekin asosiy e'tiborini ona şahri Keş va poytaxti Samarqandga qaratdi. Keşda otasining qabri ustiga maqbara, öğli Jahongirga maqbara b-n masjid qurdirdi. A. T. hukmronligining ilk davrida Keş ş.ni poytaxtga aylantiriş niyatida bölib, uning obodonçiligiga katta ahamiyat berdi, bu yerda maşhur Oqsaroy qad kötardi. A. T. Keşni Movarounnahrning madaniy markaziga aylantirişga harakat qildi. Şu boisdan bu şahar «Qubbat ul-ilm val-adab» unvoniga ega böldi. Saltanat poytaxti Samarqand A. T. davrida ayniqsa gullab yaşnadi. Şaharda Isfahon, Şeroz, Halab, Xorazm, Buxoro, Qarşi va Keş ş.larining me'moru binokorlari qöli b-n saroylar, masjidlar, madrasalar, maqbaralar quriladi. Şahar taşqarisida esa boğ-roğlar va böstonlar barpo etiladi (q. Amir Temur boğlari). Xususan Şohizinda me'moriy majmuasiga mansub Şodimulk oğo maqbarasi, Şirinbeka oğo maqbarasi va b. quriladi. Şaharda Bibixonim jome masjidi, A. T.ning qarorgohi Köksaroy va Böstonsaroylar qad kötaradi. Umuman olganda Samarqand ş. A. T. davrida özining qad. örni Afrosiyobyaan birmunça jan.roqda butunlay yangitdan qurildi. Şahar tevaragi mustahkam qal'a devori b-n öralib, Ohanin, Şayxzoda, Çorsu, Korizgoh, Sözangaron va Feruza kabi nomlar b-n ataluvçi 6 ta darvoza örnatildi. Movarounnahrning dehqonçilik vohalarida, xususan Zarafşon vodiysida önlab suğoriş tarmoqlari çiqarilib, dehqonçilik maydonlari kengaytirildi. Yangi qişloqlar barpo etildi. Ibn Arabşohning yozişiça, A. T. Samarqand atrofida qad kötargan bir qança yangi qişloqlarni Şarqning maşhur şaharlari Dimişq (Damaşq), Misr, Bağdod, Sultoniya va Şeroz nomlari b-n atadi. A. T.ning fikriça, Samarqand kattaligi, gözalligi hamda tevarak-atrofining obod etilganligi jihatidan dunyodagi eng yirik şaharlardan ham ustunroq turmoği lozim edi. Hofizi Abröning yozişiça, A. T. turk, arab va eronliklar tarixini çuqur bilgan. U davlat ahamiyatiga ega bölgan har bir masalani hal etişda, şu sohaning bilimdonlari va ulamolari b-n maslahatlaşardi. Odatda u tibbiyot, riyoziyot, falakiyot, tarix, adabiyot, tilşunoslik ilmi namoyandalari, şuningdek ilohiyot va din sohasidagi maşhur ulamolar b-n suhbatlar ötkazardi. A. T. saroyida ulamolardan mavlono Abdujabbor Xorazmiy, mavlono Şamsuddin Munşi, mavlono Abdullo Lison, mavlono Bahruddin Ahmad, mavlono Nu'monuddin Xorazmiy, Xöja Afzal, mavlono Alouddin Koşiy, Jalol Xokiy va b. xizmat qilardi. Alişer Navoiyga A. T.ning ilm va ma'naviyat aqliga körsatgan ğamxörligi juda yoqar edi. Bu haqda Navoiy şunday degandi: «Agar Temur qayerda fan, madaniyat va san'at ahlini uçratsa, ularni öz homiyligiga olar, ularga izzat-ikrom körsatar, ularning tarbiyasiga ahamiyat berar hamda bu zotlardan öz oliy majlisida nadim (maslahatçi) sifatida va b. lavozimlarda foydalanardi». A. T. davrida savdo va hunarmandçilik ğoyatda rivojlanadi. Yangi bozorlar, savdo rastalari barpo qilinadi. Klavixo Samarqand bozorlarida buğdoy va guruçning mölligi va arzonligi haqida gapirib, şahar hunarmandçiligi mahsulotlarini — atlas, kimxob, har xil ip va jun töqima mollar, möynali va ipakli pöstinliklar, attorlik mollari, ziravor va dorivorlar, zarhal va lojuvardlar hamda boşqa mollarning serobligini ham ta'kidlaydilar. Bu davrda A. T. va uning joy Sulton Mahmudxon asir olingan noiblari Xitoy va Hindistondan Örta Osiyo orqali Yaqin Şarq va Yevropa mamlakatlariga yönalgan asosiy xalqaro savdo yöli — «Buyuk ipak yöli»ni nazorat qilib, savdo karvonlari qatnovi xavfsizligini ta'minlaşda, rabotlar, qal'alar, köpriklar quriş yölida muhim çora-tadbirlar kördilar va Şarq b-n Ğarb örtasida savdo-sotiq va elçilik aloqalarini har tomonlama rivojlantirişga ğoyat katta e'tibor berdilar. A. T. eng muhimi, Eron, Ozarbayjon va Iroqdagi mayda hukmdorlar örtasidagi tarqoklik va boşboşdoqlikka barham berib, bu b-n nafaqat Movarounnahr, balki Uzoq va Yaqin Şarq mamlakatlarining iqtisodiy va madaniy taraqqiyotiga, xalqgar va mamlakatlarni bir-biri b-n yaqinlaştirişga ulkan hissa qöşdi. A. T. Yevropaning Fransiya, Angliya va Kastiliya kabi yirik kirolliklari b-n bevosita savdo va diplomatik aloqalar örnatdi.
A. T.ning harbiy yurişlari, jangu jadallarining oqibatlariga baho berilar ekan, şuni alohida ta'kidlaş kerakki, uning faoliyati qöyilgan maqsad va rejalari jihatidan ikki bosqiçga bölinadi. Birinçi bosqiç (1360 — 86) da A. T. Movarounnahrda markazlaşgan davlat tuziş yölida kuraşdi, Movarounnahrni birlaştirişdan manfaatdor bölgan mahalliy zodagonlardan iborat ijtimoiy kuçlar (mulkdor dehqonlar, harbiylar, hunarmandlar, savdogarlar va ruhoniylar) yordamida tarqoq mulklarni birlaştiriş uçun kuraş olib bordi. A. T.ning bu davrdagi faoliyati Örta Osiyo xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayoti taraqqiyoti yölida şubhasiz ulkan ijobiy ahamiyat kasb etadi. Mamlakatda tarqoqpik tugatilib, markazlaşgan davlatning taşkil topişi ijobiy oqibatlarga olib keldi. Mamlakat i.ç. kuçlarini va möğullarning bir yarim asrlik hukmronligi natijasida böhronga uçragan iqgisodni tiklaş uçun qulayroq şaroit vujudga keldi. Ayni vaqnda xöjalikning asosi bölgan dehqonçilikda muayyan siljişlar röy berdi. Yangi-yangi ariq (kanal)lar qazilib, dehqonçilik maydonlari kengaydi. Hunarmandçilik, içki va taşqi savdo rivojlandi, fan va madaniyat ravnaq topib, şaharlar obodlaşdi va gavjumlaşdi. A. T. biror mamlakatni tasarrufiga olişdan avval albatta öşa joy aholisiga tinçlik yölini taklif etgan, bu yöl inkor etilgan holdagina harbiy kuç işlatgan.
A. T. hayotligi çoğidayoq saltanatni asosan tört qism (ulus)ga bölib, öğil, nabiralariga taqsimlab bergan: Xuroson, Jurjon, Mozandaron va Seyiston (markazi Hirot) Şohruxga, Ğarbiy Eron, Ozarbayjon, Iroq va Armaniston (markazi Tabriz) Mironşohga, Fors, ya'ni Eronning jan. qismi (markazi Şeroz) Umarşayxga, Afğoniston va Şim. Hindiston (markazi Ğazna, keyinçalik Balx) Pirmuhammadga suyurğol qilib berilgan. A. T. davlati öziga xos tartib-qoidalarga asoslangan holda idora etilgan (q. Temuriylar davlati). A. T. asos solgan bu davlat Xuroson va Movarounnahrda 16-a. boşigaça mavjud bölib, Şayboniyxon tomonidan tugatilgan.
Şörolar tuzumi davrida A.T. şaxsi va faoliyatiga adolatsizlik b-n yondoşilib, bir yoqlama baho berilib kelindi. Özbekiston mustaqillikka erişganidan söng bunday qaraşlarga barham berildi. A. T.ning jahon tarixida tutgan örni öz joyiga qöyila boşlandi. Özbekistonda uning faoliyatini örganişga va uni ommalaştirişga keng yöl oçildi. Uning nomi Özbekistonda abadiylaştirildi. Köplab şahar va qişloqlardagi şoh köçalar, maydonlar, jamoa xöjaliklari, maktablar, kinoteatrlar va b. uning nomi b-n ataldi. Islom Karimov taşabbusi va rahnamoligida Toşkent, Samarqand, Şahrisabz va b. şaharlarning markaziy maydonlarida A. T.ga haykal örnatildi, Toşkentdagi Amir Temur xiyobonida Temuriylar davri muzeyi barpo etildi (1996), «Amir Temur» ordeni ta'sis etildi (1996) va Xalqaro Amir Temur jamğarmasi taşkil qilindi (1995). Toşkent, Samarqand va xorijiy mamlakatlarda YUNESKO rahbarligida hazrat Sohibqiron tavalludining 660 yilligi keng nişonlandi (1996). A. T. haqida ikki qismdan iborat badiiy film, spektakllar va şe'riy hamda nasriy asarlar yaratildi.
Manbalar va ad.: Temur tuzuklari, forsçadan Alixon Soğuniy va Habibullo Karomatov tarjimasi, T., 1991; Ibn Arabşoh, Ajoib al-maqdur fi tarixi Taymur (Temur tarixida taqdir ajoyibotlari), T, 1992; Nizomiddin Şomiy, Zafarnoma, T, 1996; Şarafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997; Muhammadjonov A., Temur va temuriylar saltanati (Tarixiy oçerk), T., 1994; Ahmedov B., Sohibqiron Temur (Hayoti va ijtimoiy-siyosiy faoliyati), T., 1996; Temur va Uluğbek davri tarixi, T., 1996; Pugaçenkova G. A., Arxitekturnoye naslediye Temura, T., 1996; Amir Temur jahon tarixida, Parij, 1996; Karimov I., Amir Temur davridagi bunyodkorlik va hamkorlik ruhi bizga namuna bölaversin, Asarlar, 4-j., T., 1996; Karimov I., Xalqimiz bor ekan, Amir Temur nomi barhayotdir; Azaliy buyuklik mayekani; Sohibqiron kamolga yetgan yurt; Adolat va qudrat timsoli; Amir Temur — faxrimiz, ğururimiz, Asarlar, 5-j., T., 1997.
Biobibliografiya: Rtveladze E. V.,Sayd o v A. X., Amir Temur v zerkale mirovoy istorii, Parij, 1996; Alimov R. A., Sohibqiron Amir Temur (Metodik tavsiyanoma), T., 1995.
Böriboy Axmedov, Abdulahad Muhammadjonov.
Q.: Amir Temur boğlari, Amir Temur maqbarasi, Temuriylar harbiy san'ati, Terek daryosi böyidagi jang
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМИР ТЕМУР, Темур, Темурбек (тўлиқ исми Амир Темур ибн Амир Тарағой ибн Амир Барқул) [1336.9.4, Кеш (ҳоз. Шаҳрисабз) ш. яқинидаги Хожа Илғор қишлоғи (ҳоз. Яккабоғ тумани) — 1405.18.2, Ўтрор ш., Самарқандда дафн этилган) — ўрта асрнинг йирик давлат арбоби, буюк саркарда, кучли, марказлашган давлат асосчиси, илм-фан ва маданият ҳомийси.
А. Т.нинг онаси Такина хотун бухоролик. Отаси амир Тарағой эса барлос уруғининг оқсоқолларидан ҳамда Чиғатой улусиниш эътиборли бекларидан ҳисобланган. Унинг аждодлари Кеш вилоятида ҳокимлик қилишган. Шу боис А. Т.нинг отаси амир Тарағой ҳам йилда бир маротаба Или дарёси бўйида хон томонидан чақириладиган эл-юрт бекларининг қурултойига таклиф этилар ва у бундай йиғинларда муттасил қатнашар эди. Шу б-н бирга у, Шарафуддин Апи Яздийнинг таъкидлашига кўра, «уламо ва сулаҳо ва муттақийларға мушфиқ ва меҳрибон эрди ва буларнинг мажлисига борур эрди...». Тарағойбек пири Шамсуддин Кулолни айниқса чуқур эҳтиром қилган. Кейинчалик шайх Кулол А. Т.нинг ҳам пири бўлган. Тарағойбек 1360 й.да вафот этган.
А. Т.нинг ёшлиги Кешда кечди. Етти ёшга тўлгач, отаси уни ўқишга берди. А. Т. ёшлик чоғлариданоқ махсус мураббийлар назорати остида чавандозлик, овчилик, камондан нишонга ўқ узиш, бошқа турли машқ ва ҳарбий ўйинлар б-н машғул бўлган. Шу аснода А. Т. тулпорларни саралаб ажрата оладиган моҳир чавандоз ва довюрак баҳодир бўлиб вояга етган. А. Т. табиатан оғир, босиқ, теран фикрли ва идрокли ҳамда ниҳоятда зийрак, кишилардаги қобилият, фазилат, айниқса, самимиятни тезда фаҳмлаб оладиган инсон бўлган. Шу туфайли ўспиринлик чоғларидаёқ атрофига тенгқурлари орасидан садоқатли дўстларни жалб қила олган. Унинг атрофига болаликдаги дўстлари ва мактабдошлари (Аббос баҳодур, Жаҳоншоҳбек, Қимори иноқ, Сулаймоншоҳбек, Идику Темур, Сайфуддинбек, Ҳиндушоҳ, Қарқара ва б.) тўпланишиб, биргаликда машқ қилар, мусобақаларда иштирок этишар, аста-секин навкар бўлишиб ва ҳарбий гуруҳга бирлашиб, ҳарбий бўлинма сифатида шакллана борган. Кейинчалик улар А. Т. қўшинида лашкарбошилик даражасигача кўтарилганлар.
А. Т. ўзининг илк ҳарбий фаолиятини қўл остидаги навкарлари б-н айрим вилоят амирларига хизмат қилишдан бошлаган; уларнинг ўзаро курашларида қатнашиб, жасорат кўрсатган, жангларда чиниққан, ҳарбий маҳоратини оширган. Донғи бутун Кашкадарё воҳасига ёйилган. А. Т.нинг ақлу заковати, шижоати ва шуҳрати уни Мовароуннаҳрнинг нуфузли амирларидан амир Хизр Ясовурий ва амир Қазағон б-н яқинлаштирди. Хондамирнинг ёзишича, отаси амир Тарағой А. Т.ни аввал (1355) амир Жоку барлоснинг қизи Нурмушк оғога, сўнгра ўша йили (1355) Қазағоннинг набираси ва амир Ҳусайннинг синглиси Ўлжой Туркон огога уйлантиради. Кейинги никоҳ туфайли А. Т. б-н Балх ҳокими амир Ҳусайн ўртасида иттифоқ юзага келиб, улар биргаликда мўғулларга қарши курашадилар.
А. Т.нинг Мовароуннаҳрни бирлаштириш йўлидаги ҳаракати 14-а.нинг 60-й.лари бошларидан бошланди. 14-а. нинг 50-й.лари охирида Мовароуннаҳрда амирларнинг ўзаро кураши кучайиб, амир Қазағон ўддирилди. Мамлакатда сиёсий парокандалик авжига чиқиб, оғир танглик содир бўлди. Хондамирнинг «Ҳабиб уссияр» китобида келтирилган маълумотларга қараганда, улус ўнга яқин мустақил бекликларга бўлиниб кетган. Самарқанд вилоятида амир Баён сулдуз, Кешда амир Ҳожи барлос, Хўжандда амир Боязид жалоир, Балхда Улжой Буға сулдуз, Шибирғонда Муҳаммад I Хожа Аперди найман, Кўҳистонда Бадахшон шоҳи амир Сотилмиш, Хутталонда Кайхусрав, Ҳисори Шодмон ҳудудида амир Ҳусайн ва амир Хизр Ясовурийлар ўзларини ҳокими мутлақ деб эълон қиладилар.
Бу даврда Чиғатой улусининг шарқий қисми — Еттисув ва Шарқий Туркистонда ҳукмронлик қилаётган мўғул хонлари Мовароуннаҳрдаги оғир сиёсий вазиятдан фойдаланиб, бу ерда ўз ҳокимиятини ўрнатишга ҳаракат киладилар. Жета хонларидан Туғлуқ Темур ва унинг вориси Илёсхожа 1360 — 61 ва 1365 й. ларда Мовароуннаҳрга бир неча бор бостириб кирадилар. Мўғул хонларининг боскинчилик юришлари ва зулмига карши халқ ҳаракати бошланади. Бироқ, Мовароуннаҳр амирлари халққа бош бўлиб, мўғул босқинчиларига қарши курашга журъат эта олмайдилар. Уларнинг бир қисми душман тарафига ўтади, иккинчи қисми эса эл-юртни тарк этиб, ўзга мамлакатлардан бошпана излайдилар. А. Т.нинг амакиси, Кеш вилоятининг ҳукмдори амир Ҳожи барлос Хуросонга қочади. Мана шундай оғир паллада сиёсат майдонига А. Т. киради. Мўғулларга қарши туриш учун кучлар нисбати тенг эмаслигини ҳисобга олган 24 ёшли А. Т. 1360 й.нинг бошида Туғлуқ Темур томонидан Кешга юборилган беклар б-н келишади. Шароит тақозоси б-н хон хизматига ўтиб, унинг ёрлиғи б-н ўз вилоятининг доруғасн этиб тайин қилинади. Шубҳасиз, бу ноиложлиқдан қўйилган сиёсий ҳамда стратегик қадам бўлиб, бу б-н А. Т. мўғулларнинг навбатдаги талонтарожининг оддини олган, мамлакат ва халқни фалокатдан қутқарган эди. Бироқ, Мовароуннахрнинг ҳукмдори этиб тайин қилинган Илёсхожа ва унинг лашкарбошиси амир Беккичик б-н А. Т.нинг муросаси келишмай қолади. Шу сабабдан 1361 й.нинг охирида у мамлакатни тарк этишга мажбур бўлади.
Хиванинг жан.да, Урганжий даштида А. Т. Туғлуқ Темурнинг яна бир рақиби — қайноғаси амир Ҳусайн б-н учрашади. А. Т. мўғуллар б-н курашиш мақсадида у б-н бирлашиб, икковлон куч тўплашга киришади. Дастлаб улар Туғлуқ Темурхоннинг фармонига биноан А. Т.ни таъқиб қилишга киришган Хива доруғаси Тўқол (Таваккал) б-н жанг қиладилар. Сўнгра 1362 й.нинг кузида Сеистонда вилоят ҳукмдори Малик Қутбиддиннинг тарафида туриб мекронийлар б-н бўлган тўқнашувда А. Т. ўнг кифти ва ўнг оёғидан жароҳатланди.
А. Т. ва амир Ҳусайн кейинги икки йил давомида Илёсхожа бошлиқ Жета лашкари б-н бир неча марта жанг қиладилар. Ниҳоят, 1364 й. охирида улар мўғул қўшинларини Мовароуннаҳр ҳудудидан қувиб чиқаришга муваффақ бўладилар.
Бироқ, Мовароуннаҳрни қўлдан чиқаришни истамаган Илёсхожа 1365 й. нинг баҳорида яна Туркистон устига қўшин тортади. Тошкент б-н Чиноз оралиғида икки ўртада содир бўлган жанг тарихда «Лой жанги» номи б-н шуҳрат топади. Жангда амир Ҳусайннинг хиёнати оқибатида мағлубиятга учрайдилар ва ўз қўшинлари б-н Амударё бўйларига чекиниб, Балх вилоятида ўрнашдилар. Илёсхожа эса ҳеч қандай қаршиликка учрамай Хўжанд, Жиззах ва б. бир қанча шаҳар ҳамда қишлокларни эгаллаб, Самарқанд устига юради. Самарқанд ўша пайтларда катта қўшинга қаршилик кўрсата олмасди. Шаҳарнинг на девори ва на мустаҳкам истеҳкомлари, на қуролланган сипоҳийси бор эди. Бек ва амирлар шаҳарни тарк этган эди, лекин мўғулларга қарши халқ кўта-ридди, сарбадорлар шаҳар мудофаасини ўз қўлларига оддилар. Шаҳар мудофаачиларига Мадраса толиби илмларидан Мавлонозода Самарқандий, жун (пахта) титувчилар маҳалласининг оқсоқоли Абу Бакр Кулуйи (Калавий) Наддоф ва мерган мавлоно Хурдаки Бухорийлар бошчилик қиладилар. Сарбадорлар Самарқанд ш.да мўғулларга қақшатқич зарба берадилар. Илёсхожа дастлаб Самарқандни, сўнгра бутун Мовароуннаҳрни ташлаб чиқиб кетишга мажбур бўлади. Сарбадорларнинг мўғуллар устидан қозонган ғалабаси ҳақидаги хабар амир Ҳусайн б-н А. Т.га ҳам бориб етган. А. Т. қишни Қаршида, Ҳусайн эса Амударё бўйида ўтказиб, 1366 й. баҳорида Самарқандга йўл олдилар. Улар Конигита тўхтаб сарбадорларнинг душман устидан қозонган ғалабаларидан мамнун бўлганликларини ва улар б-н учрашмоқчи эканликларини билдирадилар. Бироқ, сарбадорларнинг бошлиқлари амирлар ҳузурига келганларида амир Ҳусайн буйруғи б-н Абу Бакр Кулуйи (Калавий) Наддоф б-н мавлоно Хурдак Бухорийлар дорга тортилади. Мавлонозодани эса А.Т. ўз ҳимоясига олиб кутқариб қолади. Шу тариқа сарбадорлар бошлиқсиз қолдирилиб, Мовароуннаҳрда амир Ҳусайннинг ҳукмронлиги ўрнатилади, аммо кўп вақт ўтмай Ҳусайн б-н А. Т. ўртасидаги муносабат кескинлашиб, очиқдан-очиқ низога айланади. А. Т.нинг нуфузи ортиб бораётганлигидан хавфсираган амир Ҳусайн Балхга қайтиб, унинг қалъа деворлари ва истеҳкомларини мустаҳкамлашга киришади. Балх, Қундуз ва Бадахшондан кўп сонли лашкар ҳам тўплайди. Кеш ва Қарши вилоятларига бош бўлган А. Т. ҳам амир Ҳусайнга қарши ҳал қилувчи жангга ҳозирлик кўради. 1366 — 70 й.лар ўртасида бир неча бор тўқнашувлар бўлиб ўтади.
14-а.нинг 60-й.ларида Мовароуннаҳрда ҳукм сурган ниҳоятда оғир сиёсий ва иқтисодий вазият мамлакатни бирлаштириб, кучли бир давлат ташкил этишни тақозо қилмоқда эди. Амир Ҳусайндан кўра А. Т. замонининг бундай талабини яхшироқ тушунарди. Шунинг учун ҳам ўз фаолиятининг дастлабки босқичида барча ҳаракатни Мовароуннахрда марказлашган давлат тузишга қаратади. Бундай мақсадни амалга оширишда у руҳонийлар, ҳарбийлар, савдогарлар ва шаҳар ҳунармандлари табақаларига суянади. А. Т. тарқоқ мамлакатни бирлаштиришга киришар экан, курашни аввало ички ғанимларидан бошлайди. 1370 й. баҳорида А. Т. амир Ҳусайнга қарши йўлга чиқади. Қўшин Термиз яқинидаги Биё қишлоғига етганда маккалик шарифлардан Саййид Барака А. Т. фаолиятини қўллаб-қувватлаб, унга олий ҳокимият рамзи катта ноғора — табл б-н ялов — байроқ тортиқ қилади. Шубҳасиз бу воқеа катта сиёсий аҳамиятга эга эди. Чунки у салтанатлик рамзи эди. А. Т. буни яхши тушунарди. Шунинг учун ҳам Балхга етмасдан Ўрпуз мавзеида у амир ва нўёнлари б-н кенгаш ўтказади. Кўпчиликнинг хоҳиш ва ихтиёри б-н, ўша давр қонун-қоидаларига кўра, чингизийлар авлодидан бўлган Суюрғатмиш ўғлон Мовароуннаҳр подшолиги тахтига ўтқазилди. А. Т. қўшини то Балхга етиб боргунича, унга йўл-йўлакай янги-янги кучлар келиб қўшилди. Шу аснода амир Ҳусайнни кўпчилик амирлари тарк этдилар. Жангда амир Ҳусайн қўшинлари енгилди, икки кунлик қамалдан сўнг, 1370 й.нинг 10 апр.да Балх ш. А. Т.га таслим бўлди. Амир Ҳусайн асир олиниб, қатл этилди. Бу ғалабадан сўнг А. Т. Мовароуннаҳрнинг чингизийлардан бўлган ҳукмдори Қозонхоннинг қизи Сароймулк хонимни ўз никоҳига олади. Хон қизига уйланганлиги муносабати б-н А. Т. «кўрагон», яъни «хоннинг куёви» унвонини олди.
1370 й.нинг 11 апр.да Чиғатой улусининг барча беклари, амирлари, вилоят ва туманларнинг доруғалари ҳамда Термизнинг саййидлари (худовандзодалари), шунингдек А. Т.нинг ёшликдан бирга бўлган қуролдош дўстлари ва пири Саййид Бараканинг иштирокида ўтказилган қурултойда анъанага кўра чингизийлардан Суюрғатмишхон мамлакат ҳукмдори деб эълон қилинган бўлсада, амалда марказий ҳокимиятни А. Т. ўзи бошқарди, вилоятлардаги ҳокимиятни ўғиллари, набиралари ва яқин амирлари орқали идора қилди. Самарқанд А. Т. давлатининг пойтахтига айлантирилиб, ўша йилнинг ёзида шаҳар девори ва қалъаси тикланди, сарой ва қасрлар бино қилинди.
Мамлакатнинг сиёсий ва иқтисодий мавқеини мустаҳкамлаб, кўпдан давом этиб келаётган ички тарқоқликка барҳам бериш, тинчлик ва осойишталикни қарор топтириш мақсадида А. Т. (1370 й. июнида) Самарқандда катта қурултой чақирди. Унда марказий давлат тизимини шакллантириш ва қўшин тузиш масалалари муҳокама этилди.
Эл-юртни бошқаришда ҳарбий кучнинг аҳамиятини яхши тушунган А. Т. қўшиннинг тузилишига катта аҳамият берди. У «амир» ва «амир ул-умаро» каби юқори даражали ҳарбий унвонлар жорий қилди. Қўшинни ҳарбий жиҳатдан ислоҳ қилар экан, у айниқса лашкарбошиларни танлаш ва уларни тарбиялаш, ҳарбий қисмлар ва уларнинг жойлашиш тартиби, навкар ва сарбозларнинг қуролланиши ҳамда интизом масалаларига ниҳоятда эътибор беради (яна қ. Темурийлар ҳарбий санъати).
А. Т. ҳокимият тепасига келгач, дастлабки вақтлардаёқ мамлакатда рўй берган оғир иқтисодий тангликни бартараф қилиш учун энг аввало солиқ тизимини тартибга содди. Давлат солиқларини йиғишда аминлар, калонтарлар ва солиқ йиғувчиларни раъиятга нисбатан инсоф ва адолатли бўлишга, қонунга хилоф иш тутмасликка чақирди, чунки салтанатнинг барқарорлиги кўп жиҳатдан раъиятнинг ҳол-аҳволи, унинг давлат ва давлат бошлиғига бўлган садоқатига боғлиқ. Раъиятни ҳимоя қилиш қонун б-н мустаҳкамланган, қонун барчага баробар бўлган. А. Т. нафақат ўз халқини, балки забт этилган мамлакатларнинг аҳолисини ҳам имкони борича қонун ҳимоясига олган. Уларни асирлик ва талон-тарожлардан сақлаган.
А. Т. Мовароуннаҳрни мўғуллар ҳукмронлигидан озод этиб, бу қад. мамлакатда мустақил давлат барпо этган бўлсада, ҳали мамлакатда барқарор тинчлик ўрнатилган эмас эди. Бир томондан айрим вилоят ҳокимлари А. Т. ҳакимиятини тан олишдан бош тортиб турган бўлсалар, иккинчи томондан мамлакатнинг шарқий ва шим. ҳудудлари нотинч эди. Мўғулистон б-н Оқ Ўрда ҳукмдорлари Фарғона водийсининг шарқи, Ўтрор, Ясси (Туркистон) ва Сайрам ш.ларига хавф солиб, бу ҳудудларга тез-тез ҳужум қилар ва аҳолини талон-тарож қиларди. Шунинг учун ҳам А. Т. дастлабки йилларда мамлакат сарҳадлари хавфсизлигини таъминлашга катта аҳамият берди. Исёнчи амирларга қарши шафқатсиз кураш олиб борди. 1370 й. кузи ва 1371 й. баҳорида амир Зинда Чашмга зарба бериб, Шибирғон вилояти бўисундирилди. Балх ва Тошкент вилоятлари ҳам А. Т. ҳокимиятини тан олдилар. Аммо Хоразм Оқ Ўрда ҳукмдорларига суяниб, ҳануз бўйсунишдан бош тортиб келарди. Хоразмни А. Т. Чиғатой улусининг ажралмас қисми деб ҳисоблаб, уни ўз давлатига кўшиб олиш сиёсатини тутди. Аммо бу масала элчилар воситасида тинч йўл б-н ҳал этилмагач, А. Т. Хоразм ҳудудига беш маротаба юриш қилди. Биринчи юриши 1371 й. ёз (июл)ида Кот ш.ни эгаллаш б-н якунланди. А. Т.нинг 1373 й. баҳори ва 1375 й. ёзида Хоразм томонга қилган икки юриши натижасиз тугади. Бу аснода Олтин Ўрда хони Тўхтамиш б-н иттифоқ тузиб олган Хоразм ҳукмдори Юсуф сўфи, унинг ёрдамида А. Т. давлати ҳудудларига бир неча бор юриш қилиб, Қоракўл вилояти ва Бухоро туманларини талон-тарож этди. Бундай вазият шубҳасиз, 1379 й.да А. Т.ни тўртинчи маротаба Хоразмга қўшин тортишга мажбур этди. Пекин, бу юриш ҳам аввалгилари каби сулҳ тузиш б-н тугади. Бироқ шунга қарамай, Юсуф сўфи илгари Хоразмнинг Чиғатой улусига тегишли бўлган жан.-шарқий (Кот ва Хива ш.лари бирга) қисмини яна қайтадан босиб олди. А. Т. давлатига нисбатан Юсуф сўфининг тутган бундай тажовузкорона сиёсати Хоразм устига А. Т.нинг бешинчи марта юриш қилишига сабаб бўлди. 1388 й.да Хоразмнинг пойтахти вайрон этилиб, унинг ҳудудлари А. Т. давлатига бўйсундиридди.
Бу орада А. Т. Мўғулистон ҳокими Қамариддин б-н ҳам тўқнашиб қолди, чунки бу даврда унинг Мовароуннаҳрга бўлган талончилик хуружлари кучайиб кетганди. 1370 — 71 й.ларда у Тошкент ва Андижон устига бир неча бор босқин қилиб, талаб қайтганди. 1376 й.да эса Қамариддин ҳатто Фарғона водийсининг талайгина қисмини босиб олди. А. Т. мамлакатнинг шим.-шарқий ҳудудларига нисбатан бўлаётган муттасил тахдидни бартараф қилиш учун Қамариддинга жиддий зарба беришга киришади. Йигирма йил (1371 — 90) мобайнида Соҳибқирон Мўғулистонга етти марта юриш қилиб, мўғул ҳукмдорлари Анқотўра ва Камариддин устидан ғалаба қозонди. Шу зайлда А. Т. Мовароуннаҳр ва Хоразмда ички тарқоқлик, ўзаро низолар, шунингдек Мўғулистон томонидан бўлиб турган тазйиққа чек қўйиб, ушбу ҳудудда яшовчи элу элат ва халқларни ягона давлатга бирлаштирди. Бу шубҳасиз, Мовароуннаҳр аҳолиси тақдирида ижобий аҳамият касб этди. Аммо, А. Т. бу б-н қаноатланмади. Тез орада у қўшни давлатлар ва халқлар устига юриш қилиб, уларни ўзига бўйсундириш ва марказлашган буюк салтанат барпо этишни ўз олдига мақсад қилиб қўйди. Бу даврда Олтин Ўрда, Хуросон ва Эрондаги ижтимоий-сиёсий вазият унинг учун жуда қўл келди. А. Т. ҳарбий юришни Хуросондан бошлади. 1381 й. у Ҳиротни эгаллади. Сарахс, Жом ва Қавсия ш.лари жангсиз таслим бўлди. Хуросон, хусусан унинг пойтахти Ҳирот стратегик жиҳатдан муҳим аҳамиятга эга бўлиб, Эрон, Ироқ, Шом ва б. мамлакатларга ўтишда кўприк вазифасини ўтарди. 1381 — 84 й.лар давомида А. Т. Эроннинг катта қисмини эгаллади. Аввал (1381) Калот, Туршиз ва Сабзавор, кейин (1383) Сеистоннинг Зиреҳ, Зова, Фараҳ ва Буст қалъалари, 1384 й.да эса Астробод вилояти ва Озарбайжоннинг Омул, Сори, Султония ва Табриз ш.лари бўйсундирилди.
А. Т. Эрон, Озарбайжон, Ироқ ва Шом (Сурия) устига уч марта лашкар тортди. Бу юришлар тарихда «уч йиллик», «беш йиллик» ва «етти йиллик» урушлар номи б-н машҳур. Уч йиллик (1386 — 88) ҳарбий юришлар оқибатида Жан. Озарбайжон, Ироқнинг шим. қисми, Гуржистон ва Ван кўли атрофидаги ерлар эгалланди.
А. Т. шу б-н бирга шим.-ғарбдан, яъни Олтин Ўрда томонидан бўлаётган тазйиққа барҳам бериш мақсадида Тўхтамишга қарши уч марта қўшин тортишга мажбур бўлди. У 1389 й. да Дизақ (Жиззах)нинг Аччиқ мавзеида, 1391 й.нинг 18 июнида (ҳоз. Самара б-н Чистополь ш.лари оралиғида жойлашган Қундузча (Кондурча) дарёси водийсида (қ. Кундузча жанги) ва ниҳоят, 1395 й.да (28 фев.) Шим. Кавказда Терек дарёси бўиида Тўхтамиш қўшинига какшатқич зарба беради (қ. Терек дарёси бўйидаги жанг). А. Т. ҳарбий юришлари оқибатида Қуйи Идил (Волга) вилоятлари, Сарой Берка, Саройчик ва Ҳожитархон (Астрахон) каби шаҳарлар ғорат қилинди. А. Т. Тўхтамишни қувиб Рязань вилоятигача борди ва Елец ш.ни ишғол қилди. Шарафуддин Али Яздий А. Т.нинг Москва юришини шундай таърифлайди: «Соҳибқирон Маскавга сориким, Руснинг шаҳарларидан эрди, таважжуқ қилди. Анда етконда нусратшиъор черики ул вилоятни (шаҳар ва атрофини) чобтилар ва андағи ҳокимларни тобеъ қилди. Ва черикнинг эликларига сонсиз мол тушти...» («Зафарнома», 179-бет). Бу урушда Азақ (Азов), Кубан ва Черкас ерлари ҳам кучли азият чекди. Қизиғи шундаки, А. Т. Идилнинг Туротур кечуви бўйида Ўрусхоннинг ўғли Қуйричоқ ўғлонни чақиртириб, унга қўлга киритилган собиқ Жўчи улусини инъом этди. Россия тарихчилари Б. Д. Греков ва А. Ю. Якубовскийпарнмнт ёзишларича, А. Т.нинг Тўхтамиш устидан қозонган ғалабаси, фақат Марказий Осиё учун эмас, балки бутун Шарқий Европа, шунингдек тарқоқ Русь князликларининг бирлашиши учун ҳам буюк аҳамият касб этган.
Шундан сўнг А. Т. бутун эътиборини Эрон, Ироқ, Сурия, Кичик Осиё ва Ҳиндистон ерларини узил-кесил забт этишга қаратди. У беш йиллик (1392 — 96) уруш давомида Ғарбий Эрон, Ироқи Ажам ва Кавказни эгаллади, натижада музаффарийлар ва жалоирийлар сулоласининг ҳукмронлиги барҳам топди.
А. Т.нинг Ҳиндистон устига қилган уруши (1398 й. май — 1399 й. март) қарийб ўн бир ой давом этди. А. Т. Ҳиндистондан катта ўлжа, шу жумладан 120 жанговар фил б-н қайтди. Ўлжаларнинг бир қисми қўшинга тақсимлаб берилди, қолгани Самарқанд ва Кеш ш.ларида олиб борилаётган қурилишларга сарфланди.
А. Т.нинг 1399 — 1404 й.ларда олиб борган ҳарбий юришлари натижасида Шомнинг Ҳалаб (Алеппо), Хумс, Баалбек (Баъалбак), Димишқ (Дамашқ) каби йирик шаҳарлари ва Ироқи Арабнинг Убулистон ўлкаси (қад. Каппадокия) б-н Бағдод, шунингдек Туркиянинг катта қисми забт этилади. Анқара жангида А. Т. жаҳоннинг букж саркардаларидан бири Боязид Йилдирим устидан ғалаба қозонди. Туркия султони асирга олинди. У б-н бирга хотини серб маликаси Оливера, ўғиллари Мусо ва Исо Чалабийлар ҳам асирга тушдилар. Сўнг, А. Т. Анадолу я. о.ни эгаллаб, Ўрта денгизнинг шарқий соҳилида жойлашган Измир ш.ни забт этди ва салибчиларнинг Яқин Шарқдаги охирги қароргоҳига барҳам берди. Сўнгра, Эгей денгизида жойлашган Хиос ва Лесбос о.ларидаги Генуя мулкларининг ҳукмдорлари унга таслим бўлдилар, Миср ҳам ўз итоаткорлигини изҳор этди. А. Т. Анқара, Никея, Бурса ва Измир ш.ларини эгаллаб, Византия ва бутун насоро оламининг Боязидга йиғиб берган божларидан иборат катта бойликни қўлга киритди. Биргина Бурса ш.дан олинган олтин ва жавоҳирларнинг ўзи каттагина карвонга юк бўлган. Банди қилинган Боязид ўрдугоҳга олиб келингач, А. Т. унга хурмат ва эҳтиром кўрсатди. Унинг вафотидан сўнг (1403 й. 9 март) эса ворисларига ҳиммат кўзи б-н боқиб, уларга беқиёс мурувватлар қилди. Чунончи Боязиднинг тўнғич ўғли Сулаймон Чалабийни туркларнинг Европадаги вилоятларига ҳоким этиб тайинлади. Эдирне (Адрианополь) ш. унинг пойтахти қилиб белгиланди. Анадолунинг шим.-ғарбий қисми суюрғол сифатида Исо Чалабийга инъом қилиниб, Бурса ш. унинг пойтахтига айлантирилди. Усмонли турклар давлатининг марказий қисмини бошқаришни Мусо Чалабийга топширди. А. Т. Усмонли турклар давлатини бутунлай босиб олиш ниятида бўлмаган, чунки у Европа давлатларининг Яқин Шарқ мамлакатларига нисбатан тажовузкорона ниятда эканлигини яхши тушунар эди. Шунинг учун ҳам А. Т. Усмонли турклар давлатини сақлаб қолди ва Боязиднинг ворисларига мурувват қўлини чўзди. Шундай бўлсада, Боязид устидан қозонилган бу ғалаба б-н А. Т.ни Франция қироли Карл VI (1380 — 1422), Англия қироли Генрих IV (1399 — 1407) табриклаб, унга махсус мактуб юбордилар. Чунки А. Т. эндигина уйгонаётган Европага улкан хавф солиб турган Усмонли турклар давлатига зарба бериб, бутун Европанинг халоскорига айланган эди.
А. Т. Кичик Осиёдан Самарқандга қайтгач, 1404 й. 27 нояб.да 200 минг қўшин б-н Самарқанддан Хитой сафарига чиқди. Бироқ Хитой устига юриш А. Т.нинг Ўтрорда вафоти (1405 й. 18 фев.) туфайли амалга ошмай колли. А. Т.нинг вафоти ҳақидаги хабар гарчи аввалда сир тутилсада, аммо кўп вақт ўтмай бу нохуш хабар мамлакат бўйлаб тарқалиб кетади. А. Т.нинг жасади Самарқандга олиб келиниб дафн қилинади (қ. Амир Темур мақбараси).
А. Т. — буюк давлат асосчиси. У Ҳиндистон ҳамда Хитойдан Қора денгизга қадар, Сирдарё ва Орол денгизидан Форс қўлтиғига қадар ғоят катта ҳудудни қамраб олган марказлашган улкан салтанатга асос солди. Бундан ташқари А. Т. давлатига Кичик Осиё, Сурия, Миср ва шим.-ғарбда Қуйи Волга, Дон буйлари; шим.-шарқда Балхаш кўли ва Или дарёсигача; жан.-шарқда эса Шим. Ҳиндистонгача булган мамлакатлар буйсундирилди. А.Т. давлатни ақл-заковот ва ҳуқуқий асос б-н идора этган. Унинг «... давлат ишларининг тўққиз улушини кенгаш, тадбир ва машварат, қолган бир улушини қилич б-н амалга оширдим», деган сўзлари бунинг ёрқин далилидир.
Соҳибқироннинг бунёдкорлик соҳасидаги тарихий хизматлари беқиёсдир. Тарих бу қўҳна дунёда ўтган кўп жаҳонгирларни билади. Уларнинг аксарияти фақат бузган. А. Т.нинг улардан фарқи шундаки, у умр буйи бунёдкорлик б-н машғул булган. Унинг «Қай бир жойдан бир гишт олсам, ўрнига ун ғишт қўйдирдим, бир дарахт кестирсам, ўрнига унта кучат эктирдим» деган сўзлари бунинг ёрқин исботидир. А. Т.га ҳар бир зафарли воқеа ва севинчли ҳодисани муҳташам меъморлик обидаси барпо этиш б-н нишонлаш одат бўлган. Шу мақсадда Ҳиндистон, Шероз, Исфаҳон ва Дамашқнинг машҳур устаҳунармандлари мамлакатда ҳашамдор иморату иншоотлар бино қилганлар. А. Т. забт этган мамлакатларнинг бир қатор шаҳарлари (Бағдод, Дарбанд, Байлақон) ни қайта тиклади. А. Т. Табризда масжид, Шерозда сарой, Бағдодда Мадраса, Туркистонда машҳур шайх Аҳмад Яссавий қабри устига мақбара қурдирган бўлсада, лекин асосий эътиборини она шаҳри Кеш ва пойтахти Самарқандга қаратди. Кешда отасининг қабри устига мақбара, ўғли Жаҳонгирга мақбара б-н масжид қурдирди. А. Т. ҳукмронлигининг илк даврида Кеш ш.ни пойтахтга айлантириш ниятида бўлиб, унинг ободончилигига катта аҳамият берди, бу ерда машҳур Оқсарой қад кўтарди. А. Т. Кешни Мовароуннаҳрнинг маданий марказига айлантиришга ҳаракат қилди. Шу боисдан бу шаҳар «Қуббат ул-илм вал-адаб» унвонига эга бўлди. Салтанат пойтахти Самарқанд А. Т. даврида айниқса гуллаб яшнади. Шаҳарда Исфаҳон, Шероз, Ҳалаб, Хоразм, Бухоро, Қарши ва Кеш ш.ларининг меъмору бинокорлари қўли б-н саройлар, масжидлар, мадрасалар, мақбаралар қурилади. Шаҳар ташқарисида эса боғ-роғлар ва бўстонлар барпо этилади (қ. Амир Темур боғлари). Хусусан Шоҳизинда меъморий мажмуасига мансуб Шодимулк оғо мақбараси, Ширинбека оғо мақбараси ва б. қурилади. Шаҳарда Бибихоним жоме масжиди, А. Т.нинг қароргоҳи Кўксарой ва Бўстонсаройлар қад кўтаради. Умуман олганда Самарқанд ш. А. Т. даврида ўзининг қад. ўрни Афросиёбяан бирмунча жан.роқда бутунлай янгитдан қурилди. Шаҳар тевараги мустаҳкам қалъа девори б-н ўралиб, Оҳанин, Шайхзода, Чорсу, Коризгоҳ, Сўзангарон ва Феруза каби номлар б-н аталувчи 6 та дарвоза ўрнатилди. Мовароуннаҳрнинг деҳқончилик воҳаларида, хусусан Зарафшон водийсида ўнлаб суғориш тармоқлари чиқарилиб, деҳқончилик майдонлари кенгайтирилди. Янги қишлоқлар барпо этилди. Ибн Арабшоҳнинг ёзишича, А. Т. Самарқанд атрофида қад кўтарган бир қанча янги қишлоқларни Шарқнинг машҳур шаҳарлари Димишқ (Дамашқ), Миср, Бағдод, Султония ва Шероз номлари б-н атади. А. Т.нинг фикрича, Самарқанд катталиги, гўзаллиги ҳамда теварак-атрофининг обод этилганлиги жиҳатидан дунёдаги энг йирик шаҳарлардан ҳам устунроқ турмоғи лозим эди. Ҳофизи Абрўнинг ёзишича, А. Т. турк, араб ва эронликлар тарихини чуқур билган. У давлат аҳамиятига эга бўлган ҳар бир масалани ҳал этишда, шу соҳанинг билимдонлари ва уламолари б-н маслаҳатлашарди. Одатда у тиббиёт, риёзиёт, фалакиёт, тарих, адабиёт, тилшунослик илми намояндалари, шунингдек илоҳиёт ва дин соҳасидаги машҳур уламолар б-н суҳбатлар ўтказарди. А. Т. саройида уламолардан мавлоно Абдужаббор Хоразмий, мавлоно Шамсуддин Мунши, мавлоно Абдулло Лисон, мавлоно Баҳруддин Аҳмад, мавлоно Нуъмонуддин Хоразмий, Хўжа Афзал, мавлоно Алоуддин Коший, Жалол Хокий ва б. хизмат қиларди. Алишер Навоийга А. Т.нинг илм ва маънавият ақлига кўрсатган ғамхўрлиги жуда ёқар эди. Бу ҳақда Навоий шундай деганди: «Агар Темур қаерда фан, маданият ва санъат аҳлини учратса, уларни ўз ҳомийлигига олар, уларга иззат-икром кўрсатар, уларнинг тарбиясига аҳамият берар ҳамда бу зотлардан ўз олий мажлисида надим (маслаҳатчи) сифатида ва б. лавозимларда фойдаланарди». А. Т. даврида савдо ва ҳунармандчилик ғоятда ривожланади. Янги бозорлар, савдо расталари барпо қилинади. Клавихо Самарқанд бозорларида буғдой ва гуручнинг мўллиги ва арзонлиги ҳақида гапириб, шаҳар ҳунармандчилиги маҳсулотларини — атлас, кимхоб, ҳар хил ип ва жун тўқима моллар, мўйнали ва ипакли пўстинликлар, атторлик моллари, зиравор ва дориворлар, зарҳал ва ложувардлар ҳамда бошқа молларнинг сероблигини ҳам таъкидлайдилар. Бу даврда А. Т. ва унинг жой Султон Маҳмудхон асир олинган ноиблари Хитой ва Ҳиндистондан Ўрта Осиё орқали Яқин Шарқ ва Европа мамлакатларига йўналган асосий халқаро савдо йўли — «Буюк ипак йўли»ни назорат қилиб, савдо карвонлари қатнови хавфсизлигини таъминлашда, работлар, қалъалар, кўприклар қуриш йўлида муҳим чора-тадбирлар кўрдилар ва Шарқ б-н Ғарб ўртасида савдо-сотиқ ва элчилик алоқаларини ҳар томонлама ривожлантиришга ғоят катта эътибор бердилар. А. Т. энг муҳими, Эрон, Озарбайжон ва Ироқдаги майда ҳукмдорлар ўртасидаги тарқоклик ва бошбошдоқликка барҳам бериб, бу б-н нафақат Мовароуннаҳр, балки Узоқ ва Яқин Шарқ мамлакатларининг иқтисодий ва маданий тараққиётига, халқгар ва мамлакатларни бир-бири б-н яқинлаштиришга улкан ҳисса қўшди. А. Т. Европанинг Франция, Англия ва Кастилия каби йирик киролликлари б-н бевосита савдо ва дипломатик алоқалар ўрнатди.
А. Т.нинг ҳарбий юришлари, жангу жадалларининг оқибатларига баҳо берилар экан, шуни алоҳида таъкидлаш керакки, унинг фаолияти қўйилган мақсад ва режалари жиҳатидан икки босқичга бўлинади. Биринчи босқич (1360 — 86) да А. Т. Мовароуннаҳрда марказлашган давлат тузиш йўлида курашди, Мовароуннаҳрни бирлаштиришдан манфаатдор бўлган маҳаллий зодагонлардан иборат ижтимоий кучлар (мулкдор деҳқонлар, ҳарбийлар, ҳунармандлар, савдогарлар ва руҳонийлар) ёрдамида тарқоқ мулкларни бирлаштириш учун кураш олиб борди. А. Т.нинг бу даврдаги фаолияти Ўрта Осиё халқларининг ижтимоий-иқтисодий ва маданий ҳаёти тараққиёти йўлида шубҳасиз улкан ижобий аҳамият касб этади. Мамлакатда тарқоқпик тугатилиб, марказлашган давлатнинг ташкил топиши ижобий оқибатларга олиб келди. Мамлакат и.ч. кучларини ва мўғулларнинг бир ярим асрлик ҳукмронлиги натижасида бўҳронга учраган иқгисодни тиклаш учун қулайроқ шароит вужудга келди. Айни вақnда хўжаликнинг асоси бўлган деҳқончиликда муайян силжишлар рўй берди. Янги-янги ариқ (канал)лар қазилиб, деҳқончилик майдонлари кенгайди. Ҳунармандчилик, ички ва ташқи савдо ривожланди, фан ва маданият равнақ топиб, шаҳарлар ободлашди ва гавжумлашди. А. Т. бирор мамлакатни тасарруфига олишдан аввал албатта ўша жой аҳолисига тинчлик йўлини таклиф этган, бу йўл инкор этилган ҳолдагина ҳарбий куч ишлатган.
А. Т. ҳаётлиги чоғидаёқ салтанатни асосан тўрт қисм (улус)га бўлиб, ўғил, набираларига тақсимлаб берган: Хуросон, Журжон, Мозандарон ва Сейистон (маркази Ҳирот) Шоҳрухга, Ғарбий Эрон, Озарбайжон, Ироқ ва Арманистон (маркази Табриз) Мироншоҳга, Форс, яъни Эроннинг жан. қисми (маркази Шероз) Умаршайхга, Афғонистон ва Шим. Ҳиндистон (маркази Ғазна, кейинчалик Балх) Пирмуҳаммадга суюрғол қилиб берилган. А. Т. давлати ўзига хос тартиб-қоидаларга асосланган ҳолда идора этилган (қ. Темурийлар давлати). А. Т. асос солган бу давлат Хуросон ва Мовароуннаҳрда 16-а. бошигача мавжуд бўлиб, Шайбонийхон томонидан тугатилган.
Шўролар тузуми даврида А.Т. шахси ва фаолиятига адолатсизлик б-н ёндошилиб, бир ёқлама баҳо берилиб келинди. Ўзбекистон мустақилликка эришганидан сўнг бундай қарашларга барҳам берилди. А. Т.нинг жаҳон тарихида тутган ўрни ўз жойига қўйила бошланди. Ўзбекистонда унинг фаолиятини ўрганишга ва уни оммалаштиришга кенг йўл очилди. Унинг номи Ўзбекистонда абадийлаштирилди. Кўплаб шаҳар ва қишлоқлардаги шоҳ кўчалар, майдонлар, жамоа хўжаликлари, мактаблар, кинотеатрлар ва б. унинг номи б-н аталди. Ислом Каримов ташаббуси ва раҳнамолигида Тошкент, Самарқанд, Шаҳрисабз ва б. шаҳарларнинг марказий майдонларида А. Т.га ҳайкал ўрнатилди, Тошкентдаги Амир Темур хиёбонида Темурийлар даври музейи барпо этилди (1996), «Амир Темур» ордени таъсис этилди (1996) ва Халқаро Амир Темур жамғармаси ташкил қилинди (1995). Тошкент, Самарқанд ва хорижий мамлакатларда ЮНЕСКО раҳбарлигида ҳазрат Соҳибқирон таваллудининг 660 йиллиги кенг нишонланди (1996). А. Т. ҳақида икки қисмдан иборат бадиий фильм, спектакллар ва шеърий ҳамда насрий асарлар яратилди.
Манбалар ва ад.: Темур тузуклари, форсчадан Алихон Соғуний ва Ҳабибулло Кароматов таржимаси, Т., 1991; Ибн Арабшоҳ, Ажоиб ал-мақдур фи тарихи Таймур (Темур тарихида тақдир ажойиботлари), Т, 1992; Низомиддин Шомий, Зафарнома, Т, 1996; Шарафуддин Али Йаздий, Зафарнома, Т., 1997; Муҳаммаджонов А., Темур ва темурийлар салтанати (Тарихий очерк), Т., 1994; Аҳмедов Б., Соҳибқирон Темур (Ҳаёти ва ижтимоий-сиёсий фаолияти), Т., 1996; Темур ва Улуғбек даври тарихи, Т., 1996; Пугаченкова Г. А., Архитектурное наследие Темура, Т., 1996; Амир Темур жаҳон тарихида, Париж, 1996; Каримов И., Амир Темур давридаги бунёдкорлик ва ҳамкорлик руҳи бизга намуна бўлаверсин, Асарлар, 4-ж., Т., 1996; Каримов И., Халқимиз бор экан, Амир Темур номи барҳаётдир; Азалий буюклик маекани; Соҳибқирон камолга етган юрт; Адолат ва қудрат тимсоли; Амир Темур — фахримиз, ғуруримиз, Асарлар, 5-ж., Т., 1997.
Биобиблиография: Ртвеладзе Э. В.,Сайд о в А. X., Амир Темур в зеркале мировой истории, Париж, 1996; Алимов Р. А., Соҳибқирон Амир Темур (Методик тавсиянома), Т., 1995.
Бўрибой Ахмедов, Абдулаҳад Муҳаммаджонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.