Tunis

Tunis (rasman Tunis Respublikasi) — Şimoliy Afrikada joylaşgan davlat. Poytaxti — Tunis şahri. Rasmiy tili — arab tili, fransuz tili ham keng tarqalgan.

Tunis hududida ilk paleolit davridan beri odamlar yaşab keladi. Özbekça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 12-asrda bu yerga finikiyaliklar kirib kelgan, ular asos solgan şaharlar orasida Karfagen yirik şahar-davlatga aylangan. Karfagen miloddan avvalgi 146-yilda Rim tomonidan bosib olinib, Rim viloyatiga aylantirilgan. Keyinroq hudud vandallar (5-asr), söng Vizantiya (6-asr) hukmronligiga ötgan.

670-yilda arablar Qayravon şahriga asos soldi; bu şahar Şimoliy Afrikada islom dinini yoyiş markazi bölib qoldi. 800-yildan Tunis Ağlabiylar sulolasi hukmronligidagi mustaqil davlat böldi, 909-yilda esa Fotimiylar davlati barpo etildi.

Usmonlilar Tunisni bosib olgan sana manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyada 1574-yil, inglizça Vikipediyada 1546-yil, rusça Vikipediyada esa 1574-yilda qayta bosib olingani qayd etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 16-asr oxiridan turk sultoni hokimiyati nomigagina qolgan; 1705-yilda Husayniylar sulolasi beylari boşqaruvidagi mustaqil davlat taşkil topdi. 1881-yilda Fransiya Tunisni bosib oldi. 1956-yil 20-martda Fransiya Tunis mustaqilligini tan oldi, 1957-yilda monarxiya tugatilib, respublika e'lon qilindi va Habib Burğiba prezident etib saylandi. 2011-yilda Zayn alObidin bin Ali hukumati ağdarilgan inqilob röy berdi.

Tunis şimoliy va şarqda Örta dengiz bilan öralgan, ğarbda Jazoir, janubi-şarqda Liviya bilan çegaradoş. Maydoni manbalarda 164,2 ming km² (özbekça Vikipediya) va 163 610 km² (rusça va inglizça manbalar) deb berilgan. Aholisi — taxminan 11,5 mln. kişi (2018, özbekça Vikipediya); rusça Vikipediyada 2017-yil röyxatiga köra 11 403 800 kişi körsatilgan.

Şimoliy va şimoli-ğarbiy qismini Atlas toğlarining şarqiy tarmoqlari egallaydi. Mamlakatdagi eng baland nuqta — Şambi çöqqisi (1544 m). Yirik daryosi — Majarda. Iqlimi şimolda Örta dengiz atrofiga xos subtropik, çekka janubda tropik çöl iqlimi. Yanvarda örtaça harorat şimolda 10°, janubda 21°, iyulda mos ravişda 26° va 33°. Foydali qazilmalardan fosforit, temir, qörğoşin, marganets, rux, simob, magniy va kaliy tuzlari bor.

Aholining 97% dan köproği tunislik arablar, 1% dan ortiği barbarlar. Dindorlari asosan sunniy musulmonlar. Yirik şaharlari: Tunis, Sfaks, Sus, Bizerta, Qayravon. Ma'muriy böliniş haqida manbalar zid: özbekça Vikipediyada 25 viloyat, rusça Vikipediyada 24 vilayet körsatilgan.

Tunis — respublika. Özbekça Vikipediyada 1959-yil 1-iyunda qabul qilingan konstitutsiya amaldagi deb berilgan; unga köra qonun çiqaruvçi hokimiyatni Deputatlar palatasi, ijroçi hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi. Rusça Vikipediyaga köra, 2011-yildan keyin 2014-yil yanvarda yangi konstitutsiya qabul qilingan, parlament — Xalq vakillari majlisi; 2019-yil 23-oktyabrdan prezident — Qays Sa'id.

Özbekça Vikipediyaga köra, Tunis konçilik va qayta işlaş sanoati rivojlangan agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi va baliq ovlaş uluşi 11,7%, kon sanoati 4%, işlab çiqariş sanoati 18,5%. Buğdoy, arpa, sitrus mevalar, zaytun, xurmo, uzum va boşqalar yetiştiriladi. Neft va neft mahsulotlari, gazmol, zaytun yoği, vino, fosforit eksport qilinadi. Fransiya, AQSH, Germaniya, Italiya, Ispaniya bilan savdo qilinadi. Pul birligi — tunis dinori.

Tunis hududida adabiyot dastlab puni, söng lotin tilida rivojlangan; mamlakatning öz adabiyoti arab hukmronligi davrida arab tilida şakllangan. Hozirgi zamon adabiyotining asosçisi sifatida şoir Abulqosim ashShobbiy körsatilgan. Me'morlikda Rim davri xarobalari (Dugga va boşqalar) saqlanib qolgan, Qayravondagi Sidi Oqba masjidi 9-asrga oid. Ta'lim tizimi fransuzça uslubda taşkil etilgan; Tunis universiteti 1960-yilda, Bardo milliy muzeyi 1888-yilda taşkil etilgan. Radioeşittiriş 1936-yildan, telekörsatuv 1966-yildan olib boriladi.