Tunis
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 689–695-b. — ziyouz.com
Tunis TUNIS, Tunis Respublikasi (Al-Jumxuriya atTunisiya) — Şim. Afrikada joylaşgan davlat. Mayd. 164,2 ming km2. Aholisi 9,8 mln. kişi (2002). Poytaxti — Tunis ş. Ma'muriy jihatdan 25 viloyatga bulinadi.
Davlat tuzumi. T. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1959 y. 1 iyunda qabul qilingan, unga keyinçalik tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (1987 y.dan Zayn alObidin bin Ali), u umumiy töğri va yaşiriş ovoz beriş yuli bilan 5 y. muddatga saylanadi va yana 2 muddatga kayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Deputatlar palatasi (bir palatali parlament), ijroçi hokimiyatni prezident bilan hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Yer yuzasining aksari qismi tekislik, ayrim joylarda qirlar uçraydi. Şim. va şim.ğarbiy qismini Atlas toğlarinnng şarqiy tarmoklari (TelAtlas, Tunis tizmalari va b.) egallaydi. Tunis tizmasining ğarbiy qismida mamlakatdagi eng baland nukga — Şambi çöqqisi (1544 m) bor. Toğlar oraliğida platolar, şim.da Tunis payettekisligi va jan.ğarbda Tunis sohili, T.ning markaziy qismida Şott deb atalgan şurxok botiq joylaşgan. Foydali kazilmalardan fosforit, temir, qörğoşin, marganets va rux rudalari, simob, magniy va kaliy tuz konlari bor. Saxroi Kabirda neft va gaz zaxiralari aniklangan. Iklimi Örta dengiz atrofiga xos subtropik ikdim, yozi issiq va quruq, qişi nisbatan salqin, nam; çekka jan.da tropik çöl iqlimi, Sahroi Kabirdan garmsel (sirokko şamoli) esib turadi. Örtaça tra yanv.da 10°, iyulda 26°, jan.da yanv.da 21°, iyulda 33°. Yillik örtaça yoğin 400—1500 mm, Tunis tizmasidan jan.da 100— 200 mm. Dare kam, yirik daryosi — Majarda (uz. 460 km). Tuproq va ösimliklari, asosan, Örta dengiz atrofiga xos. Toğlardagi qönğir örmon tuproqlarida aralaş örmonlar, qolgan hududdagi kulrang va jigarrang tuproqlarda çöl va çala çölga xos ösimliklar ösadi. Hayvonot dunyosi: şim.da qoplon, tönğiz, alqor, çala çöllarda qoraqulok,, gepard, çiyaböri, sirtlon, tulki, yovvoyi muşuk bor; quşlar, sudralib yuruvçilar köp. Haşarotlardan, ayniqsa çigirtka qişloq xöjaligi. ekinlariga zarar yetkazadi. Örta dengizdan baliq ovlanadi. Aşkyol, JabelBuXedma va b. milliy boglari, qöriqxona va rezervatlar taşkil etilgan.
Aholisining 97% dan köproği tunislik arablar, 1%dan ortiği barbarlar, ozroq yevropalik (fransuz, italyan va b.) lar. Rasmiy til — arab tili. Fransuz tili ham tarqalgan. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Şahar aholisi 61%.
Yirik şaharlari: Tunis, Sfaks, Sus, Bizerta, Qayruvon.
Tarixi. T. hududida ilk paleolit davridan odam yaşab keladi. Mil. av. 4—2ming yilliklarda dehqonçilik va çorvaçilik taraqqiy etib, istehkomli manzilgohlar vujudga kelgan. Mil. av. 12-a.da T.ga yunonlar, keyinroq finikiyaliklar kirib keldi. Finikiyaliklar tomonidan T.da asos solingan şaharlar içida Karfagen yirik şaxardavlatga aylangan. Mil av. 264—146 ylardagi Puni uruiöari natijasida Karfagen davlati barham topgan. T. Rim imperiyasining Afrikadagi mulkiga aylangan. 439 y. barbarlar va qözğolonçi dehqonlar kömagida Karfagenni vandamar bosib olgan. 534 y. T. Vizantiyaga tobe bölgan. T. tub aholisining ozodlik kuraşiga 647 y. T. hududiga kirib kelgan musulmon arab qöşini yordam bergan. 670 y. arablar Qayruvon ş.ga asos soldilar (keyinçalik bu şahar Şim. Afrikaga islom dinini yoyiş markazi bölib qoldi), 698 y. ular Karfagenni, 703 y. esa T.ni butunlay egalladilar. 800 yil T. Abbosiplar xalifaligidan ajralib çiqib, Ağlabişşr sulolasi hukmronligidagi mustaqil davlatga aylandi. 909 y. barbar qabilalarining qözğoloni natijasida T.da ismoiliylarning Fotimiylar davlati barpo etildi.
1535 yil T.ni Ispaniya bosib oldi, 1574 y. turklar ispanlarni quvib çiqarib, T.ni Usmonli turk imperiyasi tarkibiga qöşib oldi. Biroq turk sultonlari T.ni nomigagina idora qilar edi. 1591 y.dan T.ni Tunis deylari, keyinçalik Murodiylar sulolasi (1612—1702) beylari boşqardi. 1705 y. Husayniylar sulolasi beylari mustaqil T. davlatini barpo etdilar. 1861 y. Tunis liberal islohotçisi Xayriddin atTunisiy taşabbusi bilan dastlabki konstitutsiya (Dustur) qabul qilindi. 1881 y. fransuz qöşinlari T.ni bosib oldi. 1934 y. Habib Burğiba vatanparvar kuçlarni birlaştirib, Yangi dustur — söl millatparvar partiyasini tuzdi, şu partiya milliy ozodlik harakatiga rahbarlik qildi. 2-jahon uruşi yillari (1939—45) va undan keyin T.dagi milliy ozodlik xarakati kuçaydi. 1952—54 y.larda şaharlardagi umumiy iş taşlaş şaroitida T. ozodlik armiyasi (1952 y. Yangi dustur partiyasi tomonidan tuzilgan) harakat boşladi. 1954 y. 31 iyulda Fransiya T.ga içki muxtoriyat berişga majbur böldi. 1955 y. 3 iyunda imzolangan konvensiyaga binoan T.ni idora qiliş milliy hukumat qöliga ötdi. 1956 y. 20 martda Fransiya T. mustaqilligini tan oldi. 1957 y. monarxiya tugatildi va respublika e'lon qilindi. H. Burğiba prezident etib saylandi. T. — 1956 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1991 y. 26 dek.da tan olgan va 1992 y. 26 noyab.da diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 20 mart — Mustaqillik kuni (1956).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Yangilaniş harakati partiyasi, 1939 y. tuzilgan, 1993 y.gaça T. kommunistik partiyasi deb atalgan; Demokratik konstitutsiyaviy birlaşma partiyasi, 1934 y. Dustur partiyasining parçalanişi natijasida tuzilgan, 1964 y.gaça Yangi dustur, 1988 y.gaça Sotsialistik dustur partiyasi deb atalgan; Xalq birligi partiyasi, 1973 y. taşkil etilgan; Demokrat sotsialistlar partiyasi, 1977—78 y.larda asos solingan; Demokratik birlaşuv ittifoqi, 1988 y. tuzilgan; Sotsialliberal partiya, 1988 y. taşkil etilgan. T. umumiy mehnat birlaşmasi kasaba uyuşma markazi, 1946 y. asos solingan.
Xöjaligi. T. — konçilik va kayta işlaş sanoati rivojlangan agrar mamlakat. Tabiiy resurs zaxiralari oz bölişiga qaramay, Afrikadagi eng rivojlangan mamlakatlar qatoriga kiradi. Yalpi içki maxsulotda qişloq xöjaligi. va baliq ovlaşning uluşi 11,7%, kon sanoatining uluşi 4%, işlab çiqariş. sanoatining uluşi 18,5%.
Qişloq xöjaligida aholining 60% band. Q.x.ga yaroqli yerlar 8 mln. gektarga yaqin. 3,2 mln. gektari ekinzor, 2,6 mln. gektari yaylov, 150 ming ga yer suğoriladi. Ğalla yetiştiriş va yaylov çorvaçiligi muhim ahamiyatga ega. Asosiy ekinzorlari mamlakatning şim. va şim.şarqida joylaşgan. Buğdoy, arpa, sitrus mevalar, zaytun, xurmo, sabzavot, uzum, bodom, qand lavlagi, tamaki yetiştiriladi. Çorvaçilikda qöy, eçki, qoramol, eşak, xaçir, tuya boqiladi. Parrandaçilik sanoat asosida taşkil etilgan. Tel toğlarida örmon mahsulotlari, ayniqsa, pökakli daraxt pöstloği, jan. da qoğoz sanoatida işlatiladigan alfa öti yiğiladi. Hammomot va Qobis qöltiqlarida, Karqanna o.lari sohilida baliq ovlanadi.
Sanoatida kon, elektrotexnika, tikuvçilik, töqimaçilik, çarmpoyabzal tarmoklari va xizmat körsatiş sohasi rivojlangan. Oziq-ovqat, metallurgiya, neftni qayta işlaş, kimyo korxonalari bor. Kon sanoatida neft, fosforit, temir, rux rudasi qazib çiqariş muhim ahamiyatga ega. Işlab çiqariş. sanoati korxonalarining aksariyati mamlakatning şim.şarqiy Femida barpo etilgan. Çekka rnlarda sement işlab çiqariş. yölga qöyilgan. Yiliga örtaça 6,7 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Hunarmandçilik (gilam va savat töqiş, kulolçilik, mis va jezdan bezak buyumlarni yasaş) rivojlangan. T.y. uzunligi 2,2 ming km, avtomobil yöllari uz. 22,5 ming km. Asosiy dengiz portlari: Tunis, Sfaks, Bizerta, Qobis, Sexira. Tunis ş. yaqinida xalqaro aeroport bor. T. çetga neft va neft mahsulotlari, gazmol, zaytun yoği, vino, fosforit çiqaradi. Çetdan maşina va uskuna, oziq-ovqat va keng iste'mol mollari oladi. Fransiya, AQŞ, Germaniya, Italiya, Ispaniya bilan savdo qiladi. Pul birligi — tunis dinori.
Tibbiy xizmati. Davlatga qaraşli davolaş muassasalari bilan bir katorda xususiy şifoxonalar ham bor. Aholining 90% bepul tibbiy yordam oliş huquqiga ega. Vraçlar 3 oliy tibbiyot öquv yurtida tayyorlanadi. Tibbiy hamşira, doya, laborant va b. tibbiy xodimlar tayyorlaş uçun maxsus maktablar oçilgan. Milliy onkologiya inti (1969), Paster inti (1906), Oilani rejalaş, onalik va bolalikni muhofaza qiliş markazi, Tunis unti huzuridagi Milliy kardiologiya inti tibbiyot sohasida ilmiy tadqiqotlar bilan şuğullanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Ta'lim tizimi fransuzça uslubda taşkil etilgan. Keyingi yillarda uni arablaştirişga harakat qilina boşladi. Boşlanğiç maktab 6 y.lik (6—12 yoşli bolalar uçun majburiy), umumiy örta ta'lim maktabi 7 y.lik bölib, u 3 y.lik quyi va 4 y.lik yuqori örta maktabdan iborat. Boşlanğiç maktab negizida 4 y.lik hunartexnika ta'limi taşkil etilgan. Mamlakatda 50 ga yaqin ft va oliy öquv yurtlari bor. Eng yiriklari: Poytaxtdagi Tunis unti (1960), Milliy ma'muriy maktab (1949), Milliy musiqa, raqs va xalq san'ati konservatoriyasi, San'at, me'morlik va şaxdrsozlik texnika inti, Milliy agronomiya inti. Ilmiy muassasalarning aksariyati poytaxtda joylaşgan. Tunis unti tarkibida iqtisodiy va ijtimoiy tadqiqotlar markazi, Ilmiy va texnik tadqiqotlar inti (1969), Yadro tadqiqotlari markazi (1966), Milliy texnika inti (1969), Milliy onkologiya inti (1969), Milliy led. tadqiqotlari inti (1971) bor. Bundan taşqari, Milliy arxeologiya va san'at inti (1957), Milliy agronomiya tadqiqotlari inti (1914), Milliy veterinariya tadqiqotlari inti, Milliy okeanografiya va baliqçilik inti (1924), Dengiz suvlaridan foydalaniş va irrigatsiya markazi (1963), Milliy örmonçilik inti va b. ilmiy muassasalar mavjud. Kutubxonalari: Milliy kutubxona (1883), Ommaviy kutubxona (1965). Muzeylar: Bardo milliy muzeyi (1888), Karfagen milliy muzeyi (1964), Islom san'ati muzeyi va b.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. T.da köpgina gaz. va jurnali lar naşr etiladi. Yiriklari: «AsSaboh» («Tong», arab tilida çiqadigan kundalik gaz., 1951 y.dan), «Ar-Rayi» («Fikr», arab tilida çiqadigan haftalik ijtimoiysiyosiy gaz., 1977 y.dan), «Renuvo» («Yangilaniş», fransuz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1932 y.dan), «AtTariq alJadid» («Yangi yöl», arab tilida çiqadigan haftalik gaz., 1981 y.dan), «AlVaxda» («Birlik», arab tilida çiqadigan haftalik gaz., 1981 y.dan), «AlHurriya» («Ozodlik», arab tilida çiqadigan kundalik gaz., 1934 y.dan), «Dialog» («Muloqot», fransuz tilida çiqadigan ijtimoiysiyosiy haftanoma, 1974 y.dan), «AlFikr» («Tafakkur», arab tilida çiqadigan oylik adabiy jurnali, 1955 y.dan), «AlMaraa» («Ayol», arab va fransuz tillarida oyiga 2 marta çiqadigan jurnali, 1961 y.dan). Tunis Afrik Press (TAP) axborot agentligi, T.dagi yetakçi gaz.lar, radio va televideniyening akdiyadorlik jamiyati, 1961 y. asos solingan. Radioeşittiriş 1936 y.dan, telekörsatuv 1966 y.dan olib boriladi. Ularni T. radioeşittiriş va televideniye davlat mahkamasi nazorat qiladi.
Adabiyoti T. hududida mil. av. 1ming y.likda puni, söng lotin tilida rivojlangan. Apuley, Avgustin kabi maşhur adiblar Şim. Afrikadan çiqqan bölsada, T.ning öz adabiyoti faqat musulmon arab hukmronligi davrida arab tilida vujudga keldi. 10—11-a.larda Ibn Xani alAndalusiy va Ali atTunisiy Ibrohim alXusriy, Ibroqim arRakik va Abdulaziz alTa'rifiy kabi şoir va yozuvçilar, 14— 15-a. boşlarida atokli mutafakkir Ibn Xaddun ijod kiddilar. 15-a.dasufiylar adabiyoti vujudga keldi. 15—16-a.larda arab tilining Tunis şevasida nazm janri ustun bölgan xalq adabiyoti şakllandi. 19-a. adabiyotida milliy ozodlik kuraşi ruhi sezila boşladi. Muhammad aşŞodli Xaznadar ijodida bu ruh, ayniqsa, yaqqol namoyon böldi. 20-a. boşlarida T. adabiyotida dastlabki romanlar (Saloh Suvisiyning «AlXayra va Siroj alLayla» romani) paydo buldi. 20—30-y.larda hoz. zamon T. adabiyotining asosçisi şoir Abulqosim aşŞobbiy, hikoyanavis AliadDu'ajiy, şoir va publitsist Tohir Haddad asarlari maşhur böldi. Mahmud alMesadiy, Muhammad alLarusi alMutviy, Muhammad alMarzukiy kabi yozuvçi va dramaturglar adabiyot rivojiga barakali hissa qöşdilar. T. mustaqillikka erişgaç, şoir, yozuvçi va dramaturg Mustafo alForsiy ijodi kamol topdi. 1960-y.larda T. adabiyotiga arab va fransuz tillarida ijod qiluvçi yozuvçi va dramaturglar kirib keldi. 20-a. oxirlarida Hasan Nasr («Yomğirli tunlar» hikoyalar töplami), Izzeddin Medaniy («Nol inson» romani, «Ğaroyib hodisalar» hikoyalar töplami), Mahmud Tunsiy (hikoya va lirik şe'rlar), Muhammad Saloh alJabriy («Zamira hayotidan bir kun» qissasi), Abdurahmon Amar («Sevgi va inqilob» qissasi, «Beş qaxramon» pyesasi) va b. yozuvçi hamda dramaturglar ijodi diqqatga sazovor. Me'morligi va tasviriy san'ati. T. hududidan kapsa madaniyati san'at yodgorliklari (qoyatoşlarga işlangan jonivor va odam tasvirlari, ov manzaralari, sopol idişlar) topilgan. Finikiylar davridan ibodatxona, daxma va binolarning, rimliklar davridan şahar xarobalari (Dugga, TuburboMayus va b.) saklanib qolgan. Ularda teatr, amfiteatr, hammom, sirk, turar joy, oromgoxlar bölganligi seziladi. Örta asrlarda musulmon me'morligi (masjid, minora va saroy binokorligi) şakllandi. Qayruvon, Sfaks, Sus, Monastir, Tunisda minorali masjidlar, şoh saroylari qurildi, istehkomlar, şarşaralar, suv omborlari barpo etildi (Qayruvondagi Sidi Oqba masjidi, 9-a., Tunisdagi Bab alJadid, Bab alMinora toş darvozalari, 13-a.). 11 — 15-a.larda me'morlik ispanmağrib, 16—19-a.larda turk san'ati oqimida rivojlandi. 20-a.da şaharsozlikka fransuz me'morlari boşçilik qildi, ular mahalliy binokorlik an'analarini Yevropa ratsionalizmi tamoyillari bilan uyğunlaştirişga intildi. Mustaqillik yillarida yetişib çiqqan O.K. Kakub, X. Amara va b. tunislik me'morlar zamonavii konstruksiya va materiallar (temirbeton, şişa, metall, plastmassa va yoğoç)dan foydalanib uyjoy va jamoat binolarining loyihalarini tuza boşladilar. Tunis ş.dagi yangi turar joy binolari, «Dyu Lak», «Afrika» mehmonxonalari, Monastir ş.dagi «Palma» mehmonxonasi, ayniqsa, muvaffaqiyatli çiqqan.
T. zamonavii tasviriy san'atiga 12-a.ning 90-y.larida asos solindi. 20-a.ning 20—30-y.larida Yaxyo Turkiy, Hodi Hayoşiy, Amar Farhod kabi musavvirlar şaklan mukammal, mazmunan milliy san'at asarlari yaratdilar. Hoz. zamon tasviriy san'atida realistik va modernistik oqimlar mavjud. Realizm yönalişidagi rassomlardan Ali bin Salim, Hodi Turkiy, Hotam Mekkiy, grafikami Ibrohim adDaxak, modernizm oqimidagi haykaltaroş Hodi Selmiy, rangtasvirçi va grafik Zubayr Turkiy va b. maşhur. T. zamonavii amaliy bezak san'atining asosiy turlari gilam töqiş, kaştaçilik, tör töqiş, kulolçilik, zargarlik va kandakorlikdan iborat.
Musiqasi uzoq yillar davomida finikiy, yunon, rim, ayniqsa, arab va turk madaniyati ta'sirida rivojlanib keldi. T.musiqasi Mağrib mamlakatlari madaniyatida alohida ahamiyatga ega. Badaviylar an'analari negizida marosim va mehnat qöşiqlari, şoirbaxşilar ijodi rivoj topdi. Mumtoz musiqasi Andalusiya (Ziryob) maktabi ta'sirida qaror topgan. Turkumli janr nuba muayyan maqam (lad)larga asoslanib, çolğu badihaviy muqaddima (istiftax), ma'lum usullarda ijro etilayotgan vokal (avyat, btayxi, baruel, tauşiyya, dardj va b.) hamda çolgu (msaddar, dxoul kabi) qismlardan iborat. 24 mumtoz nubadan hozirda T. da 13 tasi saklangan. Qasida, muvaşşax, şuningdek, diniy musika şakllari — zajal, zikr, turk madaniyati ta'sirida başraf (çolgu kuy) lar keng örin olgan. Milliy sozlari: ud, torlikamonli rabab, qonun, naysimon kasba, zurna (surnay turi), doirasimon tar va bendir, törtburçak daf, darbuka, tbala (baraban turlari). Mustaqillikka erişilganidan söng musiqa madaniyatiga e'tibor kuçaydi. 60-y.larda simfonik orkestr, milliy ansambllar taşkil etildi. Tunis folklor ansambli, Bizerta mumtoz musiqa ansambli, «Raşidiya» jamiyati orkestri (hoz. radio orkestri) işlay boşladi. An'anaviy musiqa bilan birga musiqa madaniyatining yevropalaşgan şakllari yoyila bordi. Musiqa kadrlari oliy va örta musiqa öquv yurtlari, jumladan, Tunisdagi Milliy musiqa, raqs va xalq san'ati konservatoriyasi, Sfaksdagi konservatoriyada tayyorlanadi. Bastakor, ijroçi va musiqaşunos Saloh alMahdiy, bastakor va udçi M. alJamusiy, xonandalar U. Karim, Ş. Alaviy, Abdulhaq Tarialar maşhur. Har yili ötkaziladigan Karfagen musika festivali folklor san'atining jahon markaziga aylandi.
Teatri. Xalq öyinlari va bayramlarida, sayyor qiziqçilarning san'atida teatr unsurlari bölgan. 13-a.dan soya va qöğirçoq teatrlari yoyildi. 1826 y. Italiyadan kelgan truppa tunislik tomoşabinlarni Yevropa teatri bilan taniştirdi. 1860—75 y.larda dastlabki teatr binolari qurildi. 1893 y. livanlik dramaturg Şukri Ğanimning «Antara» spektakli sahnalaştiriddi. 1908 i. Sulaymon alKardaxiy birinçi T. teatriga asos soldi, 1913 y. u «AşŞaxama alArabiya» va «Aladab» jamoalariga bölinib ketdi. 1921—22 ylarda misrlik rej. Jorj Abyad «Arab teatri»ni taşkil etdi. 1955 y. iş boşlagan Munitsipal teatri doimiy truppa va katta repertuarga ega edi. Mustaqillikka erişilgaç (1956), 1959 y. taşkil etilgan teatr maktabi (rahbari Hasan Emerli) tez orada Drama markazi (rahbari Muhammad Aziza)ga, 1982 y. Drama san'ati intiga aylantirildi. 1960—70 y.lardan Sus, Sfaks, Bizerta, AlQof, Qayruvon, Qafsa ş.larida teatrlar işlay boşladi. 1960 y.dan Monastir ş.da Mağribdagi barça teatrlarning festivallari, Hammomotdagi teatr markazida (1964 y. taşkil etilgan) va köhna Karfagen xarobalarida Xalkaro teatr festivallari ötkaziladi.
Kinosi. 1897 y. Ş. Şikli dastlabki kinoseanslarni taşkil etdi. 1907 y. doimiy kinoteatr oçildi. 1922 y. Ş. Şikli qisqa metrajli «Zuhra», 1924 y. esa töliq metrajli «Ohu közlari» filmlarini suratga oldi. Mustamlakaçilik davrida ğaroyibsarguzaşt filmlar — «Etikdöz Ma'ruf» (1921, rej. R. Dessor), «Yasmina» (1926, rej. A.Yugon), «Kayruvonlik telba» (1939, rej. J.A. Krezi, arab tilidagi birinçi film), «Bim» (1949, rej. A. Lamoris) va b. yaratildi. 1946—54 y.larda T.da «Afrika» kinostudiyasi işladi. Mustaqillik kölga kiritilganidan keyin T. filmlar işlab çiqariş. va prokat qiliş aksiyadorlik jamiyati tuzildi (1957), qisqa metrajli xronika filmlari bilan bir qatorda milliy ozodlik kuraşiga va ijtimoiy masalalarga bagişlangan «Tong» (1966), «Qözğolonçi» (1967), «Fallohlar» (1970) kabi badiiy filmlar yaratildi. 70—80-y.larda yaratilgan filmlar orasida işçilar hayoti va kuraşini tasvirlovçi «Sejnan» (rej. A. Bin Ammar), Fransiyadagi arab muhojirlari takdiriga oid «Elçilar» (rej. N. Xtariy), kiçik qişloq hayotining özgarişi töğrisidagi «Sirtlon quyoşi» (rej. R. Baxiy), tunislik ayollar hayotidan olingan «Aziza» (rej. A. Bin Ammar), şuningdek, «Keçuv» (rej. M.B.Mahmud), «Fariştalar» (rej. R. Baxiy) kabi filmlar bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУНИС, Тунис Республикаси (Ал-Жумхурия атТунисия) — Шим. Африкада жойлашган давлат. Майд. 164,2 минг км2. Аҳолиси 9,8 млн. киши (2002). Пойтахти — Тунис ш. Маъмурий жиҳатдан 25 вилоятга булинади.
Давлат тузуми. Т. — республика. Амалдаги конституцияси 1959 й. 1 июнда қабул қилинган, унга кейинчалик тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (1987 й.дан Зайн алОбидин бин Али), у умумий тўғри ва яшириш овоз бериш йули билан 5 й. муддатга сайланади ва яна 2 муддатга кайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Депутатлар палатаси (бир палатали парламент), ижрочи ҳокимиятни президент билан ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Ер юзасининг аксари қисми текислик, айрим жойларда қирлар учрайди. Шим. ва шим.ғарбий қисмини Атлас тоғларинннг шарқий тармоклари (ТелАтлас, Тунис тизмалари ва б.) эгаллайди. Тунис тизмасининг ғарбий қисмида мамлакатдаги энг баланд нукга — Шамби чўққиси (1544 м) бор. Тоғлар оралиғида платолар, шим.да Тунис паеттекислиги ва жан.ғарбда Тунис соҳили, Т.нинг марказий қисмида Шотт деб аталган шурхок ботиқ жойлашган. Фойдали казилмалардан фосфорит, темир, қўрғошин, марганец ва рух рудалари, симоб, магний ва калий туз конлари бор. Сахрои Кабирда нефть ва газ захиралари аникланган. Иклими Ўрта денгиз атрофига хос субтропик икдим, ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши нисбатан салқин, нам; чекка жан.да тропик чўл иқлими, Саҳрои Кабирдан гармсел (сирокко шамоли) эсиб туради. Ўртача тра янв.да 10°, июлда 26°, жан.да янв.да 21°, июлда 33°. Йиллик ўртача ёғин 400—1500 мм, Тунис тизмасидан жан.да 100— 200 мм. Даре кам, йирик дарёси — Мажарда (уз. 460 км). Тупроқ ва ўсимликлари, асосан, Ўрта денгиз атрофига хос. Тоғлардаги қўнғир ўрмон тупроқларида аралаш ўрмонлар, қолган ҳудуддаги кулранг ва жигарранг тупроқларда чўл ва чала чўлга хос ўсимликлар ўсади. Ҳайвонот дунёси: шим.да қоплон, тўнғиз, алқор, чала чўлларда қорақулок,, гепард, чиябўри, сиртлон, тулки, ёввойи мушук бор; қушлар, судралиб юрувчилар кўп. Ҳашаротлардан, айниқса чигиртка қишлоқ хўжалиги. экинларига зарар етказади. Ўрта денгиздан балиқ овланади. Ашкёл, ЖабельБуХедма ва б. миллий боглари, қўриқхона ва резерватлар ташкил этилган.
Аҳолисининг 97% дан кўпроғи тунислик араблар, 1%дан ортиғи барбарлар, озроқ европалик (француз, итальян ва б.) лар. Расмий тил — араб тили. Француз тили ҳам тарқалган. Диндорлари — сунний мусулмонлар. Шаҳар аҳолиси 61%.
Йирик шаҳарлари: Тунис, Сфакс, Сус, Бизерта, Қайрувон.
Тарихи. Т. ҳудудида илк палеолит давридан одам яшаб келади. Мил. ав. 4—2минг йилликларда деҳқончилик ва чорвачилик тараққий этиб, истеҳкомли манзилгоҳлар вужудга келган. Мил. ав. 12-а.да Т.га юнонлар, кейинроқ финикияликлар кириб келди. Финикияликлар томонидан Т.да асос солинган шаҳарлар ичида Карфаген йирик шахардавлатга айланган. Мил ав. 264—146 йлардаги Пуни уруиўари натижасида Карфаген давлати барҳам топган. Т. Рим империясининг Африкадаги мулкига айланган. 439 й. барбарлар ва қўзғолончи деҳқонлар кўмагида Карфагенни вандамар босиб олган. 534 й. Т. Византияга тобе бўлган. Т. туб аҳолисининг озодлик курашига 647 й. Т. ҳудудига кириб келган мусулмон араб қўшини ёрдам берган. 670 й. араблар Қайрувон ш.га асос солдилар (кейинчалик бу шаҳар Шим. Африкага ислом динини ёйиш маркази бўлиб қолди), 698 й. улар Карфагенни, 703 й. эса Т.ни бутунлай эгалладилар. 800 йил Т. Аббосиплар халифалигидан ажралиб чиқиб, Ағлабишшр сулоласи ҳукмронлигидаги мустақил давлатга айланди. 909 й. барбар қабилаларининг қўзғолони натижасида Т.да исмоилийларнинг Фотимийлар давлати барпо этилди.
1535 йил Т.ни Испания босиб олди, 1574 й. турклар испанларни қувиб чиқариб, Т.ни Усмонли турк империяси таркибига қўшиб олди. Бироқ турк султонлари Т.ни номигагина идора қилар эди. 1591 й.дан Т.ни Тунис дейлари, кейинчалик Муродийлар сулоласи (1612—1702) бейлари бошқарди. 1705 й. Ҳусайнийлар сулоласи бейлари мустақил Т. давлатини барпо этдилар. 1861 й. Тунис либерал ислоҳотчиси Хайриддин атТунисий ташаббуси билан дастлабки конституция (Дустур) қабул қилинди. 1881 й. француз қўшинлари Т.ни босиб олди. 1934 й. Ҳабиб Бурғиба ватанпарвар кучларни бирлаштириб, Янги дустур — сўл миллатпарвар партиясини тузди, шу партия миллий озодлик ҳаракатига раҳбарлик қилди. 2-жаҳон уруши йиллари (1939—45) ва ундан кейин Т.даги миллий озодлик харакати кучайди. 1952—54 й.ларда шаҳарлардаги умумий иш ташлаш шароитида Т. озодлик армияси (1952 й. Янги дустур партияси томонидан тузилган) ҳаракат бошлади. 1954 й. 31 июлда Франция Т.га ички мухторият беришга мажбур бўлди. 1955 й. 3 июнда имзоланган конвенцияга биноан Т.ни идора қилиш миллий ҳукумат қўлига ўтди. 1956 й. 20 мартда Франция Т. мустақиллигини тан олди. 1957 й. монархия тугатилди ва республика эълон қилинди. Ҳ. Бурғиба президент этиб сайланди. Т. — 1956 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1991 й. 26 дек.да тан олган ва 1992 й. 26 нояб.да дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 20 март — Мустақиллик куни (1956).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Янгиланиш ҳаракати партияси, 1939 й. тузилган, 1993 й.гача Т. коммунистик партияси деб аталган; Демократик конституциявий бирлашма партияси, 1934 й. Дустур партиясининг парчаланиши натижасида тузилган, 1964 й.гача Янги дустур, 1988 й.гача Социалистик дустур партияси деб аталган; Халқ бирлиги партияси, 1973 й. ташкил этилган; Демократ социалистлар партияси, 1977—78 й.ларда асос солинган; Демократик бирлашув иттифоқи, 1988 й. тузилган; Социаллиберал партия, 1988 й. ташкил этилган. Т. умумий меҳнат бирлашмаси касаба уюшма маркази, 1946 й. асос солинган.
Хўжалиги. Т. — кончилик ва кайта ишлаш саноати ривожланган аграр мамлакат. Табиий ресурс захиралари оз бўлишига қарамай, Африкадаги энг ривожланган мамлакатлар қаторига киради. Ялпи ички махсулотда қишлоқ хўжалиги. ва балиқ овлашнинг улуши 11,7%, кон саноатининг улуши 4%, ишлаб чиқариш. саноатининг улуши 18,5%.
Қишлоқ хўжалигида аҳолининг 60% банд. Қ.х.га яроқли ерлар 8 млн. гектарга яқин. 3,2 млн. гектари экинзор, 2,6 млн. гектари яйлов, 150 минг га ер суғорилади. Ғалла етиштириш ва яйлов чорвачилиги муҳим аҳамиятга эга. Асосий экинзорлари мамлакатнинг шим. ва шим.шарқида жойлашган. Буғдой, арпа, цитрус мевалар, зайтун, хурмо, сабзавот, узум, бодом, қанд лавлаги, тамаки етиштирилади. Чорвачиликда қўй, эчки, қорамол, эшак, хачир, туя боқилади. Паррандачилик саноат асосида ташкил этилган. Тел тоғларида ўрмон маҳсулотлари, айниқса, пўкакли дарахт пўстлоғи, жан. да қоғоз саноатида ишлатиладиган альфа ўти йиғилади. Ҳаммомот ва Қобис қўлтиқларида, Карқанна о.лари соҳилида балиқ овланади.
Саноатида кон, электротехника, тикувчилик, тўқимачилик, чармпойабзал тармоклари ва хизмат кўрсатиш соҳаси ривожланган. Озиқ-овқат, металлургия, нефтни қайта ишлаш, кимё корхоналари бор. Кон саноатида нефть, фосфорит, темир, рух рудаси қазиб чиқариш муҳим аҳамиятга эга. Ишлаб чиқариш. саноати корхоналарининг аксарияти мамлакатнинг шим.шарқий Фемида барпо этилган. Чекка рнларда цемент ишлаб чиқариш. йўлга қўйилган. Йилига ўртача 6,7 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Ҳунармандчилик (гилам ва сават тўқиш, кулолчилик, мис ва жездан безак буюмларни ясаш) ривожланган. Т.й. узунлиги 2,2 минг км, автомобиль йўллари уз. 22,5 минг км. Асосий денгиз портлари: Тунис, Сфакс, Бизерта, Қобис, Сехира. Тунис ш. яқинида халқаро аэропорт бор. Т. четга нефть ва нефть маҳсулотлари, газмол, зайтун ёғи, вино, фосфорит чиқаради. Четдан машина ва ускуна, озиқ-овқат ва кенг истеъмол моллари олади. Франция, АҚШ, Германия, Италия, Испания билан савдо қилади. Пул бирлиги — тунис динори.
Тиббий хизмати. Давлатга қарашли даволаш муассасалари билан бир каторда хусусий шифохоналар ҳам бор. Аҳолининг 90% бепул тиббий ёрдам олиш ҳуқуқига эга. Врачлар 3 олий тиббиёт ўқув юртида тайёрланади. Тиббий ҳамшира, доя, лаборант ва б. тиббий ходимлар тайёрлаш учун махсус мактаблар очилган. Миллий онкология инти (1969), Пастер инти (1906), Оилани режалаш, оналик ва болаликни муҳофаза қилиш маркази, Тунис унти ҳузуридаги Миллий кардиология инти тиббиёт соҳасида илмий тадқиқотлар билан шуғулланади.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Таълим тизими французча услубда ташкил этилган. Кейинги йилларда уни араблаштиришга ҳаракат қилина бошлади. Бошланғич мактаб 6 й.лик (6—12 ёшли болалар учун мажбурий), умумий ўрта таълим мактаби 7 й.лик бўлиб, у 3 й.лик қуйи ва 4 й.лик юқори ўрта мактабдан иборат. Бошланғич мактаб негизида 4 й.лик ҳунартехника таълими ташкил этилган. Мамлакатда 50 га яқин фт ва олий ўқув юртлари бор. Энг йириклари: Пойтахтдаги Тунис унти (1960), Миллий маъмурий мактаб (1949), Миллий мусиқа, рақс ва халқ санъати консерваторияси, Санъат, меъморлик ва шахдрсозлик техника инти, Миллий агрономия инти. Илмий муассасаларнинг аксарияти пойтахтда жойлашган. Тунис унти таркибида иқтисодий ва ижтимоий тадқиқотлар маркази, Илмий ва техник тадқиқотлар инти (1969), Ядро тадқиқотлари маркази (1966), Миллий техника инти (1969), Миллий онкология инти (1969), Миллий лед. тадқиқотлари инти (1971) бор. Бундан ташқари, Миллий археология ва санъат инти (1957), Миллий агрономия тадқиқотлари инти (1914), Миллий ветеринария тадқиқотлари инти, Миллий океанография ва балиқчилик инти (1924), Денгиз сувларидан фойдаланиш ва ирригация маркази (1963), Миллий ўрмончилик инти ва б. илмий муассасалар мавжуд. Кутубхоналари: Миллий кутубхона (1883), Оммавий кутубхона (1965). Музейлар: Бардо миллий музейи (1888), Карфаген миллий музейи (1964), Ислом санъати музейи ва б.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Т.да кўпгина газ. ва журнали лар нашр этилади. Йириклари: «АсСабоҳ» («Тонг», араб тилида чиқадиган кундалик газ., 1951 й.дан), «Ар-Райи» («Фикр», араб тилида чиқадиган ҳафталик ижтимоийсиёсий газ., 1977 й.дан), «Ренуво» («Янгиланиш», француз тилида чиқадиган кундалик газ., 1932 й.дан), «АтТариқ алЖадид» («Янги йўл», араб тилида чиқадиган ҳафталик газ., 1981 й.дан), «АлВахда» («Бирлик», араб тилида чиқадиган ҳафталик газ., 1981 й.дан), «АлҲуррия» («Озодлик», араб тилида чиқадиган кундалик газ., 1934 й.дан), «Диалог» («Мулоқот», француз тилида чиқадиган ижтимоийсиёсий ҳафтанома, 1974 й.дан), «АлФикр» («Тафаккур», араб тилида чиқадиган ойлик адабий журнали, 1955 й.дан), «АлМараа» («Аёл», араб ва француз тилларида ойига 2 марта чиқадиган журнали, 1961 й.дан). Тунис Африк Пресс (ТАП) ахборот агентлиги, Т.даги етакчи газ.лар, радио ва телевидениенинг акдиядорлик жамияти, 1961 й. асос солинган. Радиоэшиттириш 1936 й.дан, телекўрсатув 1966 й.дан олиб борилади. Уларни Т. радиоэшиттириш ва телевидение давлат маҳкамаси назорат қилади.
Адабиёти Т. ҳудудида мил. ав. 1минг й.ликда пуни, сўнг лотин тилида ривожланган. Апулей, Августин каби машҳур адиблар Шим. Африкадан чиққан бўлсада, Т.нинг ўз адабиёти фақат мусулмон араб ҳукмронлиги даврида араб тилида вужудга келди. 10—11-а.ларда Ибн Хани алАндалусий ва Али атТунисий Иброҳим алХусрий, Иброқим арРакик ва Абдулазиз алТаърифий каби шоир ва ёзувчилар, 14— 15-а. бошларида атокли мутафаккир Ибн Хаддун ижод киддилар. 15-а.дасуфийлар адабиёти вужудга келди. 15—16-а.ларда араб тилининг Тунис шевасида назм жанри устун бўлган халқ адабиёти шаклланди. 19-а. адабиётида миллий озодлик кураши руҳи сезила бошлади. Муҳаммад ашШодли Хазнадар ижодида бу руҳ, айниқса, яққол намоён бўлди. 20-а. бошларида Т. адабиётида дастлабки романлар (Салоҳ Сувисийнинг «АлХайра ва Сирож алЛайла» романи) пайдо булди. 20—30-й.ларда ҳоз. замон Т. адабиётининг асосчиси шоир Абулқосим ашШоббий, ҳикоянавис АлиадДуъажий, шоир ва публицист Тоҳир Ҳаддад асарлари машҳур бўлди. Маҳмуд алМесадий, Муҳаммад алЛаруси алМутвий, Муҳаммад алМарзукий каби ёзувчи ва драматурглар адабиёт ривожига баракали ҳисса қўшдилар. Т. мустақилликка эришгач, шоир, ёзувчи ва драматург Мустафо алФорсий ижоди камол топди. 1960-й.ларда Т. адабиётига араб ва француз тилларида ижод қилувчи ёзувчи ва драматурглар кириб келди. 20-а. охирларида Ҳасан Наср («Ёмғирли тунлар» ҳикоялар тўплами), Иззеддин Меданий («Ноль инсон» романи, «Ғаройиб ҳодисалар» ҳикоялар тўплами), Маҳмуд Тунсий (ҳикоя ва лирик шеърлар), Муҳаммад Салоҳ алЖабрий («Замира ҳаётидан бир кун» қиссаси), Абдураҳмон Амар («Севги ва инқилоб» қиссаси, «Беш қахрамон» пьесаси) ва б. ёзувчи ҳамда драматурглар ижоди диққатга сазовор. Меъморлиги ва тасвирий санъати. Т. ҳудудидан капса маданияти санъат ёдгорликлари (қоятошларга ишланган жонивор ва одам тасвирлари, ов манзаралари, сопол идишлар) топилган. Финикийлар давридан ибодатхона, дахма ва биноларнинг, римликлар давридан шаҳар харобалари (Дугга, ТубурбоМайус ва б.) сакланиб қолган. Уларда театр, амфитеатр, ҳаммом, цирк, турар жой, оромгохлар бўлганлиги сезилади. Ўрта асрларда мусулмон меъморлиги (масжид, минора ва сарой бинокорлиги) шаклланди. Қайрувон, Сфакс, Сус, Монастир, Тунисда минорали масжидлар, шоҳ саройлари қурилди, истеҳкомлар, шаршаралар, сув омборлари барпо этилди (Қайрувондаги Сиди Оқба масжиди, 9-а., Тунисдаги Баб алЖадид, Баб алМинора тош дарвозалари, 13-а.). 11 — 15-а.ларда меъморлик испанмағриб, 16—19-а.ларда турк санъати оқимида ривожланди. 20-а.да шаҳарсозликка француз меъморлари бошчилик қилди, улар маҳаллий бинокорлик анъаналарини Европа рационализми тамойиллари билан уйғунлаштиришга интилди. Мустақиллик йилларида етишиб чиққан O.K. Какуб, X. Амара ва б. тунислик меъморлар замонавии конструкция ва материаллар (темирбетон, шиша, металл, пластмасса ва ёғоч)дан фойдаланиб уйжой ва жамоат биноларининг лойиҳаларини туза бошладилар. Тунис ш.даги янги турар жой бинолари, «Дю Лак», «Африка» меҳмонхоналари, Монастир ш.даги «Пальма» меҳмонхонаси, айниқса, муваффақиятли чиққан.
Т. замонавии тасвирий санъатига 12-а.нинг 90-й.ларида асос солинди. 20-а.нинг 20—30-й.ларида Яхё Туркий, Ҳоди Ҳаёший, Амар Фарҳод каби мусаввирлар шаклан мукаммал, мазмунан миллий санъат асарлари яратдилар. Ҳоз. замон тасвирий санъатида реалистик ва модернистик оқимлар мавжуд. Реализм йўналишидаги рассомлардан Али бин Салим, Ҳоди Туркий, Ҳотам Меккий, графиками Иброҳим адДахак, модернизм оқимидаги ҳайкалтарош Ҳоди Селмий, рангтасвирчи ва график Зубайр Туркий ва б. машҳур. Т. замонавии амалий безак санъатининг асосий турлари гилам тўқиш, каштачилик, тўр тўқиш, кулолчилик, заргарлик ва кандакорликдан иборат.
Мусиқаси узоқ йиллар давомида финикий, юнон, рим, айниқса, араб ва турк маданияти таъсирида ривожланиб келди. Т.мусиқаси Мағриб мамлакатлари маданиятида алоҳида аҳамиятга эга. Бадавийлар анъаналари негизида маросим ва меҳнат қўшиқлари, шоирбахшилар ижоди ривож топди. Мумтоз мусиқаси Андалусия (Зирёб) мактаби таъсирида қарор топган. Туркумли жанр нуьба муайян мақам (лад)ларга асосланиб, чолғу бадиҳавий муқаддима (истифтах), маълум усулларда ижро этилаётган вокал (авъят, бтайхи, баруэль, таушийя, дардж ва б.) ҳамда чолгу (мсаддар, дхоул каби) қисмлардан иборат. 24 мумтоз нуьбадан ҳозирда Т. да 13 таси сакланган. Қасида, мувашшах, шунингдек, диний мусика шакллари — зажал, зикр, турк маданияти таъсирида башраф (чолгу куй) лар кенг ўрин олган. Миллий созлари: уд, торликамонли рабаб, қонун, найсимон касба, зурна (сурнай тури), доирасимон тар ва бендир, тўртбурчак даф, дарбука, тбала (барабан турлари). Мустақилликка эришилганидан сўнг мусиқа маданиятига эътибор кучайди. 60-й.ларда симфоник оркестр, миллий ансамбллар ташкил этилди. Тунис фольклор ансамбли, Бизерта мумтоз мусиқа ансамбли, «Рашидия» жамияти оркестри (ҳоз. радио оркестри) ишлай бошлади. Анъанавий мусиқа билан бирга мусиқа маданиятининг европалашган шакллари ёйила борди. Мусиқа кадрлари олий ва ўрта мусиқа ўқув юртлари, жумладан, Тунисдаги Миллий мусиқа, рақс ва халқ санъати консерваторияси, Сфаксдаги консерваторияда тайёрланади. Бастакор, ижрочи ва мусиқашунос Салоҳ алМаҳдий, бастакор ва удчи М. алЖамусий, хонандалар У. Карим, Ш. Алавий, Абдулҳақ Тариалар машҳур. Ҳар йили ўтказиладиган Карфаген мусика фестивали фольклор санъатининг жаҳон марказига айланди.
Театри. Халқ ўйинлари ва байрамларида, сайёр қизиқчиларнинг санъатида театр унсурлари бўлган. 13-а.дан соя ва қўғирчоқ театрлари ёйилди. 1826 й. Италиядан келган труппа тунислик томошабинларни Европа театри билан таништирди. 1860—75 й.ларда дастлабки театр бинолари қурилди. 1893 й. ливанлик драматург Шукри Ғанимнинг «Антара» спектакли саҳналаштиридди. 1908 и. Сулаймон алКардахий биринчи Т. театрига асос солди, 1913 й. у «АшШахама алАрабия» ва «Аладаб» жамоаларига бўлиниб кетди. 1921—22 йларда мисрлик реж. Жорж Абяд «Араб театри»ни ташкил этди. 1955 й. иш бошлаган Муниципал театри доимий труппа ва катта репертуарга эга эди. Мустақилликка эришилгач (1956), 1959 й. ташкил этилган театр мактаби (раҳбари Ҳасан Эмерли) тез орада Драма маркази (раҳбари Муҳаммад Азиза)га, 1982 й. Драма санъати интига айлантирилди. 1960—70 й.лардан Сус, Сфакс, Бизерта, АлҚоф, Қайрувон, Қафса ш.ларида театрлар ишлай бошлади. 1960 й.дан Монастир ш.да Мағрибдаги барча театрларнинг фестиваллари, Ҳаммомотдаги театр марказида (1964 й. ташкил этилган) ва кўҳна Карфаген харобаларида Халкаро театр фестиваллари ўтказилади.
Киноси. 1897 й. Ш. Шикли дастлабки киносеансларни ташкил этди. 1907 й. доимий кинотеатр очилди. 1922 й. Ш. Шикли қисқа метражли «Зуҳра», 1924 й. эса тўлиқ метражли «Оҳу кўзлари» фильмларини суратга олди. Мустамлакачилик даврида ғаройибсаргузашт фильмлар — «Этикдўз Маъруф» (1921, реж. Р. Дессор), «Ясмина» (1926, реж. А.Югон), «Кайрувонлик телба» (1939, реж. Ж.А. Крези, араб тилидаги биринчи фильм), «Бим» (1949, реж. А. Ламорис) ва б. яратилди. 1946—54 й.ларда Т.да «Африка» киностудияси ишлади. Мустақиллик кўлга киритилганидан кейин Т. фильмлар ишлаб чиқариш. ва прокат қилиш акциядорлик жамияти тузилди (1957), қисқа метражли хроника фильмлари билан бир қаторда миллий озодлик курашига ва ижтимоий масалаларга багишланган «Тонг» (1966), «Қўзғолончи» (1967), «Фаллоҳлар» (1970) каби бадиий фильмлар яратилди. 70—80-й.ларда яратилган фильмлар орасида ишчилар ҳаёти ва курашини тасвирловчи «Сежнан» (реж. А. Бин Аммар), Франциядаги араб муҳожирлари такдирига оид «Элчилар» (реж. Н. Хтарий), кичик қишлоқ ҳаётининг ўзгариши тўғрисидаги «Сиртлон қуёши» (реж. Р. Бахий), тунислик аёллар ҳаётидан олинган «Азиза» (реж. А. Бин Аммар), шунингдек, «Кечув» (реж. М.Б.Маҳмуд), «Фаришталар» (реж. Р. Бахий) каби фильмлар бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.