Qayruvon

Qayruvon (arabça al-Qayravon) — Tunisning markaziy-şarqiy qismidagi şahar, Qayruvon viloyatining ma'muriy markazi. U Mağribdagi eng qadimiy musulmon şaharlaridan biri va islom olamining muhim ziyoratgohi hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, şaharning eski qismi va unga tegişli tarixiy yodgorliklar 1988-yilda YuNESKO Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, «qayravon» sözi arab tilida «harbiy qism» yoki «karvon» ma'nosini beradi va örta fors tilidagi «kâravân» sözidan özlaştirilgan. Rusça Vikipediyada şaharning eskiça Keyrvan, Qayraan şakllari ham keltirilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Qayruvon Sus şahridan ğarbda, şarqiy sohildan 50 km, poytaxt Tunisdan 184 km uzoqlikda joylaşgan; iqlimi issiq yarim quruq. ÖzME'ga köra, 1998-yilda şaharda 110,3 ming kişi yaşagan, Inglizça Vikipediyaga köra esa 2014-yilda aholisi 187 mingga yaqin bölgan.

ÖzME va Inglizça Vikipediyaga köra, şaharga 670-yil atrofida asos solingan. Inglizça Vikipediya uning asosçisi sifatida xalifa Muoviya qömondoni Uqba ibn Nofeni körsatadi: u Mağribni fath etiş uçun dengizdan uzoqroq, berberlarning hujumlaridan xavfsiz joyda harbiy qarorgoh qurgan. ÖzME'ga köra, 7-asr oxirida Qayruvon Mağribdagi umaviy noiblarining qarorgohi bölgan.

800–909-yillarda şahar Ağlabiylar sulolasining poytaxti edi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu davrda Qayruvon boyligi va obodligi bilan Basra va Kufa darajasiga yetgan, Katta masjid qoşida ham diniy, ham dunyoviy ilmlar öqitiladigan ta'lim markazi vujudga kelgan. 9–11-asrlarda şahar molikiy mazhabining yirik ilmiy markazi sifatida butun Mağribga tanilgan.

909-yilda hokimiyat Fotimiylarga ötgaç, poytaxt sohildagi Mahdiya şahriga köçirilgan va Qayruvonning mavqei pasaygan. Keyinroq şahar Ziriylar davrida yana bir muddat yuksalgan. ÖzME'ga köra, 1057-yilda Qayruvon köçmançi arab qabilalari tomonidan vayron qilingan; Inglizça Vikipediyaga köra, bu Fotimiy xalifasining Ziriylarni jazolaş uçun yuborgan Banu Hilol va Banu Sulaym qabilalari edi. 12-asrda geograf al-Idrisiy uni bir vaqtlar Mağribning eng yirik va boy şahri bölgan, endi esa xarobaga aylangan joy sifatida tasvirlagan.

ÖzME'ga köra, 13-asrda şahar Hafsiylar sulolasi davrida qayta tiklangan. 1881-yilda Qayruvonni fransuz qöşinlari egallagan; Inglizça Vikipediyaga köra, şundan keyingina musulmon bölmaganlarga şaharda yaşaşga ruxsat berilgan. 1956-yildan şahar mustaqil Tunis tarkibida.

Şaharning eski qismi — madina — içki hovlili, yassi tomli an'anaviy uylardan iborat bölib, ÖzME'ga köra, bir neça bosqiçda (761-yil, 11-asr oxiri, 13-asr va 18-asr boşlarida) qurilgan qal'a devori bilan öralgan. Eng maşhur inşoot — Sidi Uqba masjidi, ya'ni Katta masjid. Unga şahar bilan bir vaqtda asos solingan, hozirgi binosi esa 9-asrda qayta qurilgan. Rusça Vikipediyaga köra, masjid 35 metrli minorasi bilan qal'aga öxşab ketadi, qurilişida Eljem xarobalaridan keltirilgan 414 ta antik ustundan foydalanilgan. Şuningdek, «Uç eşikli masjid», islom san'ati muzeyi va 9-asrga oid diametri 73 metrlik Ağlabiylar hovuzi saqlangan.

Qayruvon Mağrib musulmonlarining eng muqaddas şahri hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, mahalliy an'anaga köra Katta masjidni yetti marta ziyorat qiliş bir haj bilan barobar sanaladi; ba'zilar uni Makka, Madina va Quddusdan keyingi törtinçi muqaddas şahar deb biladi. 2004-yilda şaharda 89 ta masjid bölgan.

ÖzME'ga köra, Qayruvon muhim transport çorrahasi hamda savdo, hunarmandçilik va turizm markazi. Şaharda sellyuloza-qoğoz va oziq-ovqat korxonalari işlaydi, ğalla va jun savdosi rivojlangan. U gilamdözlik, metall va teridan buyumlar yasaş kabi badiiy hunarmandçiligi bilan ham maşhur.