Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Françesko Petrarka

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 189–190-b. — ziyouz.com

    Petrarka Françesko PETRARKA (Petrarca) Françesko (1304.20.7, Aretsso — 1374.19.7, Arkua, Paduya şaxri yaqinida) — italyan şoiri, italyan adabiy tilining asosçilaridan biri, faylasuf. Monpelye (1316), Bolonya (1320) un-tlarida xuquqşunoslikdan ta'lim olgan. 1326 y. Avinonga köçib borib, liniy rutbani qabul qilgan va oliy martabali ruhoniylar b-n yaqinlaşgan.

    P. örta asr aqidalaridan mutlaqo xoli bölmagan esada, Uyğoniş davrining gumanizm ğoyalari b-n yöğrilgan madaniyatiga tamal toşini qöygan. P. lotin tilidagi «Dunyoga nafrat töğrisida» (1342—43) falsafiy risola, «Uzlatdagi hayot töğrisida» va «Ro-hiblar faroğati töğrisida» (1346—66) risolalari muallifi. P. şe'riyatni örta asr maddoxlari hujumidan himoya qilar ekan, uning katta tarbiyaviy va estetik qimmatga ega ekanligini alo-hida ta'kidlaydi. P. «Özimning va boşqa köplab kişilarning johilligi töğrisida» (1367—70) asarida Aristotel «Etika»sida bayon qilingan mavhum fiqolarni rad etadi qamda amaldagi axloq meyorlarini va insonni yaxlit holda örganiş ğoyasini af-zal, deb hisoblaydi. P.ning «Avlodlarga maktub» (1374) nomli muxtasar avtobiografiyasi ham muayyan axamiyatga molik.

    P. antik dunyoni ideallaştirgan Yevropa şoirlaridan biri sifatida lotin şoirlarining qölyozmalarini töplab, ularga şarhlar yezdi, ayni paytda öz asarlari b-n klassik lotin tilini tiklaşga urindi. Agar uning lotin tilidagi «Afrika» (1339—42, tugallanmagan) dostoni Vergiliyning «Eneida»si uslubida yozilgan bölsa, majoziy mazmundagi «Bukolikalar» (1346—57) asari çöponlar eklog (qöşiq)lariga tatabbu tarzida maydonga kelgan. P. italyan tilida xam ijod qilgan. Uning italyan tilidagi lirik asarlarida işqiy va siyosiy mavzular ustuvorlik qiladi. P.ning «Mening Italiyam» asarida vatan jarohatlangan gözal ayol qiyofasida gavdalanadi.

    P. ijodida Lauraga bağişlangan lirik şe'rlar turkumi, ayniqsa, katta badiiy qimmatga ega. Şoirning e'tirof etişiça, u Laurani 1327 y. Avinon ş.dagi ibodatxonalarning birida uçratib, uni bir umrga sevib qolgan. P.ning Lauraga bağişlangan şe'riy turkumi «Kansonyere» deb atalgan («Madonna Laura hayotiga» va «Madonna Laura ölimiga», 2 qism). 317 sonet, 29 kansona, 9 sekstina (töqqizlik), 7 ballada va 4 madrigaldan taşkil toptan «Kansonyere» öziga xos şe'riy kundalikdir. P., salaflaridan farkdi ölaroq, sevimli ayol ob-razini aniq-tayin va hayotiy belgilar b-n boyitgan. Şu sababdan ham uning lirikasi nafaqat italyan, balki Yevropa lirikasi taraqqiyotida yangi davrni taşkil etadi. P., lirik şe'rlaridan taşqari, tersina (uçlik) b-n yozilgan «Tantanalar» (1354) majoziy dostonini ham Lauraga ba-ğişlagan. P. lirikasi, ayniqsa, sonetlari Yevropa şoirlari ijodiga katta ta'sir körsatgan. Uzbek şe'riyatida Usmon Nosir, Rauf Parfi va B. Boyqobilov singari şoirlar ijodida sonet janrining paydo bölişi va taraqqiyoti ham P. ijodining ta'siri samarasidir. P.ning bir qança sonetlari uzbek tiliga tarjima qilingan.

    As: Lirika, M., 1981; Soneti, izbranniye kansoni, sekstini, balladi, madrigali, avtobiografiçeskaya proza, M., 1984.

    Ad.: Xlodovskiy R. I., Françesko Petrarka. Poeziya gumanizma, M., 1974.

    Naim Karimov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ПЕТРАРКА (Petrarca) Франческо (1304.20.7, Ареццо — 1374.19.7, Аркуа, Падуя шахри яқинида) — итальян шоири, итальян адабий тилининг асосчиларидан бири, файласуф. Монпелье (1316), Болонья (1320) ун-тларида хуқуқшуносликдан таълим олган. 1326 й. Авиньонга кўчиб бориб, линий рутбани қабул қилган ва олий мартабали руҳонийлар б-н яқинлашган.

    П. ўрта аср ақидаларидан мутлақо холи бўлмаган эсада, Уйғониш даврининг гуманизм ғоялари б-н йўғрилган маданиятига тамал тошини қўйган. П. лотин тилидаги «Дунёга нафрат тўғрисида» (1342—43) фалсафий рисола, «Узлатдаги ҳаёт тўғрисида» ва «Ро-ҳиблар фароғати тўғрисида» (1346—66) рисолалари муаллифи. П. шеъриятни ўрта аср маддохлари ҳужумидан ҳимоя қилар экан, унинг катта тарбиявий ва эстетик қимматга эга эканлигини ало-ҳида таъкидлайди. П. «Ўзимнинг ва бошқа кўплаб кишиларнинг жоҳиллиги тўғрисида» (1367—70) асарида Аристотель «Этика»сида баён қилинган мавҳум фиқоларни рад этади қамда амалдаги ахлоқ меъёрларини ва инсонни яхлит ҳолда ўрганиш ғоясини аф-зал, деб ҳисоблайди. П.нинг «Авлодларга мактуб» (1374) номли мухтасар автобиографияси ҳам муайян ахамиятга молик.

    П. антик дунёни идеаллаштирган Европа шоирларидан бири сифатида лотин шоирларининг қўлёзмаларини тўплаб, уларга шарҳлар езди, айни пайтда ўз асарлари б-н классик лотин тилини тиклашга уринди. Агар унинг лотин тилидаги «Африка» (1339—42, тугалланмаган) достони Вергилийнинг «Энеида»си услубида ёзилган бўлса, мажозий мазмундаги «Буколикалар» (1346—57) асари чўпонлар эклог (қўшиқ)ларига татаббу тарзида майдонга келган. П. итальян тилида хам ижод қилган. Унинг итальян тилидаги лирик асарларида ишқий ва сиёсий мавзулар устуворлик қилади. П.нинг «Менинг Италиям» асарида ватан жароҳатланган гўзал аёл қиёфасида гавдаланади.

    П. ижодида Лаурага бағишланган лирик шеърлар туркуми, айниқса, катта бадиий қимматга эга. Шоирнинг эътироф этишича, у Лаурани 1327 й. Авиньон ш.даги ибодатхоналарнинг бирида учратиб, уни бир умрга севиб қолган. П.нинг Лаурага бағишланган шеърий туркуми «Канцоньере» деб аталган («Мадонна Лаура ҳаётига» ва «Мадонна Лаура ўлимига», 2 қисм). 317 сонет, 29 канцона, 9 секстина (тўққизлик), 7 баллада ва 4 мадригалдан ташкил топтан «Канцоньере» ўзига хос шеърий кундаликдир. П., салафларидан фаркди ўлароқ, севимли аёл об-разини аниқ-тайин ва ҳаётий белгилар б-н бойитган. Шу сабабдан ҳам унинг лирикаси нафақат итальян, балки Европа лирикаси тараққиётида янги даврни ташкил этади. П., лирик шеърларидан ташқари, терцина (учлик) б-н ёзилган «Тантаналар» (1354) мажозий достонини ҳам Лаурага ба-ғишлаган. П. лирикаси, айниқса, сонетлари Европа шоирлари ижодига катта таъсир кўрсатган. Узбек шеъриятида Усмон Носир, Рауф Парфи ва Б. Бойқобилов сингари шоирлар ижодида сонет жанрининг пайдо бўлиши ва тараққиёти ҳам П. ижодининг таъсири самарасидир. П.нинг бир қанча сонетлари узбек тилига таржима қилинган.

    Ас: Лирика, М., 1981; Сонеты, избранные канцоны, секстины, баллады, мадригалы, автобиографическая проза, М., 1984.

    Ад.: Хлодовский Р. И., Франческо Петрарка. Поэзия гуманизма, М., 1974.

    Наим Каримов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.