Rabğuziy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–5-b. — ziyouz.com
Rabğuziy (taxallusi; asl ism-şarifi Nosiriddin Burhoniddin öğli) (13-a. oxiri — Xorazmning Rabotöğuz mavzei — 14-a. boşlari) — şoir. Rabotöğuzda qozilik qilgan. Şarq xalqlari oğzaki ijodini, ayniqsa, rivoyatlarni, avliyo-anbiyolar töğrisidagi qissalarni çuqur örgangan. Özi ham köpgina ibratli hikoyatlar, qissalar yozgan. Turkiy xalqlar adabiyoti tarixida birinçilardan bölib nasrda rivoyatlardan hikoyat, hikoyatlardan qissa yaratişni boşlab bergan. Bizgaça «Qisasi Rabğuziy» (1309—10) asarigina yetib kelgan. Asar musulmon möğul beklaridan Nosiriddin Töqbuğaning topşiriği b-n yozilgan. Kitob turkiy tilda, asosan, nasrda, madhiyalar, ba'zi qissalarning xulosalari, lirik keçinmalar va xotima qismi esa nazmda yozilgan. Qur'oni karimdagi ba'zi lavhalar, islomga oid boşqa kitoblardan va Abu Ishoq Nişopuriyning «Qisas ul-anbiyo»sidan ayrim faktlar asarga asos qilib olingan. Asar an'anaviy hamd va na't b-n boşlanadi, söng uning yoziliş sababi, muallif haqida ma'lumot beruvçi qisqa sözboşi, keyin esa qissalar keladi. Jami 72 qissadan iborat. Mavzu doirasiga köra, asar qissalari juda rang-barang. Olamdagi butun mavjudot egasi bölgan Allohni uluğlaş, payğambarlar hayotiga doir lavhalarni eslaş, kamtarinlik va takabburlik, otaona va farzand munosabatlari, erk va adolat mavzulari şular jumlasidandir. Qissalar hajmi turliça: Mas, Yusuf haqidagi qissa salkam 100 sahifani taşkil kilsa, Lut haqidagi qissa bir neça sahifadangina iborat. Qissalarda real hayot voqealari b-n boğliq mavzular ham uçraydi. Qissalar bayonida, personajlar tasvirida xalq oğzaki ijodining bevosita ta'siri seziladi. Asarda ma'rifiy-didaktik hikoyatlar ham mavjud (Luqmon hikoyasi va b.), qissalardagi hikoyatlarga dunyoviy ruh ham singdirilgan (Yusuf qissasi va b.). R.ning bu asari özbek adabiyotida badiiy nasr yodgorligining yetuk namunasi hamda 13—14-a.lar eski özbek adabiy tilini örganişda asosiy manba sifatida ahamiyat kasb etadi. Qissaning 15-a. ga oid qölyozmasi Londondagi Britaniya muzeyida, 16-a.da köçirilgan nusxasi Sankt-Peterburgda, 19-a.da köçirilgan qölyozma, şuningdek, bosma nusxalari Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida (inv. №1025, 7397, 1874) saqlanadi.
Ac: Qisasi Rabğuziy, 1—2-kitob, T., 1990-91.
Ad.: Özbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 1j., T., 1977.
Habib Abdunazar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАБҒУЗИЙ (тахаллуси; асл исм-шарифи Носириддин Бурҳониддин ўғли) (13-а. охири — Хоразмнинг Работўғуз мавзеи — 14-а. бошлари) — шоир. Работўғузда қозилик қилган. Шарқ халқлари оғзаки ижодини, айниқса, ривоятларни, авлиё-анбиёлар тўғрисидаги қиссаларни чуқур ўрганган. Ўзи ҳам кўпгина ибратли ҳикоятлар, қиссалар ёзган. Туркий халқлар адабиёти тарихида биринчилардан бўлиб насрда ривоятлардан ҳикоят, ҳикоятлардан қисса яратишни бошлаб берган. Бизгача «Қисаси Рабғузий» (1309—10) асаригина етиб келган. Асар мусулмон мўғул бекларидан Носириддин Тўқбуғанинг топшириғи б-н ёзилган. Китоб туркий тилда, асосан, насрда, мадҳиялар, баъзи қиссаларнинг хулосалари, лирик кечинмалар ва хотима қисми эса назмда ёзилган. Қуръони каримдаги баъзи лавҳалар, исломга оид бошқа китоблардан ва Абу Исҳоқ Нишопурийнинг «Қисас ул-анбиё»сидан айрим фактлар асарга асос қилиб олинган. Асар анъанавий ҳамд ва наът б-н бошланади, сўнг унинг ёзилиш сабаби, муаллиф ҳақида маълумот берувчи қисқа сўзбоши, кейин эса қиссалар келади. Жами 72 қиссадан иборат. Мавзу доирасига кўра, асар қиссалари жуда ранг-баранг. Оламдаги бутун мавжудот эгаси бўлган Аллоҳни улуғлаш, пайғамбарлар ҳаётига доир лавҳаларни эслаш, камтаринлик ва такаббурлик, отаона ва фарзанд муносабатлари, эрк ва адолат мавзулари шулар жумласидандир. Қиссалар ҳажми турлича: Мас, Юсуф ҳақидаги қисса салкам 100 саҳифани ташкил килса, Лут ҳақидаги қисса бир неча саҳифадангина иборат. Қиссаларда реал ҳаёт воқеалари б-н боғлиқ мавзулар ҳам учрайди. Қиссалар баёнида, персонажлар тасвирида халқ оғзаки ижодининг бевосита таъсири сезилади. Асарда маърифий-дидактик ҳикоятлар ҳам мавжуд (Луқмон ҳикояси ва б.), қиссалардаги ҳикоятларга дунёвий руҳ ҳам сингдирилган (Юсуф қиссаси ва б.). Р.нинг бу асари ўзбек адабиётида бадиий наср ёдгорлигининг етук намунаси ҳамда 13—14-а.лар эски ўзбек адабий тилини ўрганишда асосий манба сифатида аҳамият касб этади. Қиссанинг 15-а. га оид қўлёзмаси Лондондаги Британия музейида, 16-а.да кўчирилган нусхаси Санкт-Петербургда, 19-а.да кўчирилган қўлёзма, шунингдек, босма нусхалари Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида (инв. №1025, 7397, 1874) сақланади.
Ac: Қисаси Рабғузий, 1—2-китоб, Т., 1990-91.
Ад.: Ўзбек адабиёти тарихи [5 ж.ли], 1ж., Т., 1977.
Ҳабиб Абдуназар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.