muallif
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Muallif yoki avtor (lotinça au(c)tor) — badiiy yoki ommabop asar, ilmiy tadqiqot, loyiha, ixtiro va boşqalarni yaratuvçi şaxs. Muallifning ijodiy mehnati bilan yaratilgan asar uning nomi bilan boğlanadi.
Vazifalari
13Muallif adabiy, musiqiy yoki boşqa badiiy asarni, şuningdek ilmiy işlar, loyiha hujjatlari, dasturiy ta'minot kodi va boşqa matnlarni yaratadi. Ingliz tilidagi Vikipediyada ta'kidlanişiça, odatda iş yaratilgan zahoti uning dastlabki egasi muallifning özi hisoblanadi. Agar asarni bir neça kişi yaratgan bölsa, hammualliflik yuzaga keladi.
Muallif asarni naşr etiş jarayonida ham iştirok etadi. Öz kitobini özi naşr qilganda (özi naşriyotçi bölganda) tahrir, bosma va tarqatiş xarajatlarini özi kötaradi. An'anaviy naşrda muallif naşr xarajatlari uçun javobgar emas; u kitob narxining foizi yoki sotilgan nusxa uçun belgilangan summa şaklida haq olişi mumkin. Muallif va muharrir örtasidagi munosabat ayrim hollarda tarang bölişi ta'kidlanadi.
Ba'zi asarlar muallifning ismi körsatilmasdan, ya'ni anonim e'lon qilinadi. Gohida asarning haqiqiy muallifi naşrda körsatilgan şaxs bölmaydi. Muallif asarini biror kişiga bağişlaşi ham mumkin.
Muallif huquqlari mualliflik huquqi bilan tartibga solinadi. Muallif öz huquqlarining turli qismlarini turli tomonlarga berişi mumkin, masalan, syujetni filmga moslaştiriş huquqini. Iş buyurtma asosida bajarilganda esa huquqiy jihatdan muallif sifatida iş beruvçi yoki buyurtmaçi hisoblanişi mumkin. Muallif vafotidan söng mualliflik huquqi boşqa şaxsga ötişi mumkin, ammo uni meros qilib olgan kişi muallif bölmaydi. Muayyan muddatdan keyin mualliflik huquqi tugaydi va asar umumiy foydalanişga ötadi.
Tarixi
13Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1710-yildagi Anna nizomi (Statute of Anne) mualliflik huquqiga asos soldi va muallifni adabiy asarning yagona yaratuvçisi sifatida mustahkamladi. Bu nizom muallifning ifoda şaklini himoya qilgan, ammo ğoyalarini himoya qilmagan. AQShda Konstitutsiyaning Mualliflik huquqi bandi (I modda, 8-bölim, 8-band) Kongressga mualliflar va ixtiroçilarning huquqlarini çeklangan muddatga himoya qiliş vakolatini beradi.
20-asrda adabiyot nazariyasida muallifning roli qayta körib çiqildi. Roland Bart 1968-yildagi «Muallifning ölimi» essesida matnni yagona muallifga boğlaş ğoyasiga qarşi çiqdi. Mişel Fuko 1969-yildagi «Muallif nima?» essesida barça mualliflar yozuvçi, ammo barça yozuvçilar muallif emasligini yozdi. Rus tilidagi Vikipediyada esa adabiy nazariyada yozuvçi bilan asardagi «muallif obrazi»ni farqlaş aytiladi: masalan, A. S. Puşkinning «Yevgeniy Onegin» romanidagi hikoyaçi Puşkinning özi bilan bir xil emas.
2010-yillardagi «maymun selfisi» nizosida AQSh Mualliflik huquqi idorasi asar muallifi inson bölişi kerak, deb muallifdan rad javobi berdi. Generativ sun'iy intellekt rivoji ham yaratilgan manbalar muallifligi haqida munozaralarga sabab bölmoqda.
Ta'limi va malakasi
13Manbalarda muallif kasbiga qöyiladigan ta'lim yoki malaka talablari haqida ma'lumot yöq.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)muallif // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1004 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAmuallif. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1004
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1004
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.