Duşanbe

Duşanbe (tojikça: Duşanbe) — Tojikistonning poytaxti va eng katta şahri. 1929-yildan 1961-yilgaça şahar Stalinobod deb atalgan.

Duşanbe nomi fors-tojikça «duşanba» sözidan olingan: bu yerdagi qişloqda duşanba kuni katta bozor oçilgan. Özbekça Vikipediyaga köra, şahar Varzob daryosi böyidagi uçta kiçik qişloq — Sariosiyo, Şohmansur va Duşanba örnida paydo bölgan; eng yirigi Duşanba qişloği edi. Hudud yunon-baqtriya davriga oid arxeologik yodgorliklar topilgan.

Qişloq haqidagi birinçi yozma eslatma haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: özbekça maqolada qölyozmalarda 17-asr boşidan tilga olinişi aytilgan, rusça maqolada 1676-yil oxiri körsatilgan, inglizça maqolada esa 1676-yilgi xat tilga olinib, 1630-yillarda ham hudud eslatilgani qayd etilgan. 1826-yilda joy Duşanbe-Qurğon deb atalgan. Bir neça davlat, jumladan Buxoro amirligi, hududni nazorat qilgan; 1920-yilda oxirgi Buxoro amiri bu yerga vaqtinça panoh topgan.

1922-yilda şahar bolşeviklar nazoratiga ötdi. 1924-yilda Tojikiston Muxtor Sovet Respublikasi poytaxti deb e'lon qilindi, 1925-yil şahar maqomi berildi (inglizça maqolada hukumat 1925-yil 15-martda rasman iş boşlagani aytilgan). 1929-yilda Stalinobod deb qayta nomlandi, 1961-yilda eski nomi qaytarildi. 1929-yilda Toşkent va Moskva bilan boğlovçi temir yöl yölga qöyildi.

Şahar Hisor vodiysida, dengiz sathidan 750–930 metr balandlikda joylaşgan. Uni Varzob daryosi şimoldan janubga, Kofarnihon daryosi şarqdan ğarbga kesib ötadi. Iqlimi kontinental; yiliga 625–630 mm yoğin yoğadi (özbekça Vikipediya). Şahar tört tumanga bölinadi: Ismoil Somoniy, Sino, Firdavsiy va Şohmansur. 2013-yilda şahar maydonini uç baravar kattalaştiriş qarori qabul qilingan; rusça maqolaga köra, 2020-yilda maydon 126,6 km²dan 203,18 km²gaça kengaytirilgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, aholi 1926-yilda 5600, 1997-yilda 512 500, 2008-yilda 679 400, 2014-yil 1-aprelda 778 500 kişi bölgan. Rusça va inglizça maqolalarda 2023-yilga kelib aholi 1 228 400 kişi deb berilgan. Rusça maqolada millat tarkibi: tojiklar 89,5 %, özbeklar 6,7 %, ruslar 2,6 %.

Duşanbe — Tojikistonning yirik sanoat markazi. Özbekça Vikipediyaga köra, respublika sanoat mahsulotining qariyb uçdan bir qismi şu yerda işlab çiqariladi. Maşinasozlik, metallsozlik, töqimaçilik, yengil va oziq-ovqat sanoati, quriliş materiallari korxonalari, jumladan «Tojikkabel» mavjud. Şaharni Duşanba–Vaxş energetika tizimi elektr bilan ta'minlaydi. Inglizça maqolaga köra, şahar Tojikiston yalpi içki mahsulotining 20 foizini beradi. Şaharda bir neça temir yöl va şosse tuguni, xalqaro aeroport, avtobus va trolleybus qatnovi bor.

Duşanbe 20-asr örtalaridan yirik ilmiy va madaniy markazga aylangan: Fanlar akademiyasi, öndan ortiq oliy öquv yurti faoliyat yuritadi. Şaharda yettita teatr (jumladan Sadriddin Ayniy nomli opera va balet teatri, Lohutiy nomli drama teatri), filarmoniya, sirk, «Tojikfilm» kinostudiyasi, Firdavsiy nomli milliy kutubxona va 7 muzey bor. Vahdat va Ğalaba maydonlari, Ayniy nomidagi boğ, botanika boği va mineralogiya muzeyi mavjud. Rudakiy, Ibn Sino va Ayniyga haykallar örnatilgan. Şaharning maşhur bozorlari qatorida Şohmansur, Safariyon, Korvon va Sultoni Kabir bor.