Burhoniddin Marğinoniy
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 730–731-b. — ziyouz.com
Burhoniddin Marğinoniy (töliq ismi Abulhasan Ali ibn Abubakr ibn Abduljalil al-Farğoniy al-Riştoniy al-Marğinoniy) (1123.23.9, Rişton tumani, Dahbet qişloği — 1197.29.10, Samarqand)— buyuk faqih, imom. Dastavval otasi Abubakr ibn Abduljalil, söng Simom Bahouddin Ali ibn Muhammad Asbijobiy qölida tahsil kördi. Rişton, Marğilon, Buxoro, Samarqand va Movarounnaxrning boşqa şaharlarida islomiy ta'lim olib, hanafiya mazhabining buyuk faqihi sifatida nom qozondi. Şayxulislom bölib yetişdi. 1149 y. haj safariga bordi. B. M. Samarqand ş.dagi Çokardiza kabristonga dafn etilgan.
B. M. fiqh böyiça asosiy asari «Bidoyat ul-mubtadi'» («Boşlovçilar uçun qöllanma»)ni hanafiya nazariyotçisi, şariat asosçilaridan Abul Hasan al-Quduriy (1029 y. v.e.) va Muhammad aş-Şayboniy (884 y. v.e.) asarlariga tayanib yozgan. B. M.ning uşbu kitobi nazariy asar edi, undan amaliy jihatdan foydalaniş qiyin bölgan. Şu sababli B. M.ning özi 8 jildli şarh — «Kifoyat ul-Muntahiy» («Yakunlovçilar uçun tugal ta'limot») ni yozişga karor qilgan. Keyinçalik bu kitobi asosida «Kitob al-Hidoya» (qisqaça nomi «Hidoya» — «Töğri yöl») ni yaratadi (1178). B. M. bu kitobda öşa zamonlarda möminmusulmonlar duç keladigan dolzarb hayotiy masalalar, jumladan oilaviy va ijtimoiy munosabatlar, mulkçilik, savdo-sotiq, jinoyat va jazo, insonning burç va mas'uliyatlariga taalluqli juda köp murakkab muammolarni islomiy huquq nuqtai nazaridan hal etib berdi. Mazkur kitob nafaqat Movarounnahrda, balki butun islom şarqida bir neça tillarga tarjima etilib ma'lum va maşhur bölib ketdi. Bu kitob fiqh ilmi böyiça eng aniq, izçil, mukammal asar bölgan. Undan asrlar davomida islom huquqşunosligi böyiça nufuzli huquqiy manba — asosiy qöllanma sifatida foydalanilgan (q. Hidoya). Şu sababli alloma nafaqat ulamolar, balki oddiy xalq orasida ham «hidoyat yölining sarboni» deya katta hurmate'tibor topdi. Burhoniddin valmilla (islom dinining dalili, isboti) degan şarafli nomga sazovor böldi.
B.M. yana bir qança asarlar yozgan: «Naşr al-mazhab» («Mazhabning tarqalişi»), «Kitob at-tajnis valmaziyd» («Fuqarolik huquqini taqdim etiş»), «Kitob ul-faroiz» («Majburiyatlar haqida kitob»), «Maziyd fi furu ulhanafiy («Hanafiya mazhabiga qöşimçalar») va b. U öz asarlarida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, mulkçilikning turli şakllari (davlat va xususiy mulkçilik), moliyaviy faoliyat, jinoyat va jazoning huquqiy asoslarini, fuqarolik huquqi nazariyasi va amaliyoti, qozilik muassasalari tarkibi, tartibi va jinoiy işni köriş masalalarini batafsil yoritib berdi. Bu asarlarda adolat tuygusi, öz davrining huquqiy mszonlari asosida yaşaş, özganing molmulkiga köz olaytirmaslik, haromdan hazar qiliş, insof va diyonat, mehroqibat kabi ezgu tuşunçalarning mohiyati oçib berilgan. B. M.ning özi hayoti davomida ana şunday insoniy fazilatlarga amal qilib yaşadi. Ilmu urfon yölidagi fidoyiligi, kamtarligi öz asarlarida bir»on marta ham «men» degan sözni işlatmay, «bu zaif banda aytadi», deya hokisorlik b-n izoh berişida ham körinib turadi.
B. M.ning ilmiy merosi öz ahamiyatinn yöqotmagan. Jahondagi köp oliy öquv yurtlarida musulmon huquqşunosligi fanlari B. M.ning fiqh ta'limoti asosida örganiladi. Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng uning ilmiy merosini har tomonlama çuqur örganiş, asarlarini çop etiş işlariga katta e'tibor berila boşlandi. Özbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov taşabbusi b-n B. M. vafotining 800 yilligi (1997), tavalludining 910 yilligi (hijriy sana böyiça) (2000) keng nişonlandi. Şu munosabat b-n Marğilon ş. markazida B. M. yodgorlik majmui bunyod etilib, şu yerda uning ramziy maqbarasi örnatildi.
As: Xidaya. Kommentariy musulmanskogo prava (per. s angl. pod. red. N.I. Grodekova), t. ], T., 1994; Hidoya |1 j.], T., 2000.
Ad. Saidov A. X., Burhoniddin Marğinoniy — buyuk huquqşunos, T., 1997; Hasaniy Mahmud, Al-Marğinoniyning «Hidoya» asari va unga yozilgan şarhlar, T., 2000; Qoriyev O., Al-Marğinoniy— maşhur fiqhşunos, T., 2000.
Abdulhakim Şar'iy Juzjoniy.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУРҲОНИДДИН МАРҒИНОНИЙ (тўлиқ исми Абулҳасан Али ибн Абубакр ибн Абдулжалил ал-Фарғоний ал-Риштоний ал-Марғиноний) (1123.23.9, Риштон тумани, Даҳбет қишлоғи — 1197.29.10, Самарқанд)— буюк фақиҳ, имом. Даставвал отаси Абубакр ибн Абдулжалил, сўнг Симом Баҳоуддин Али ибн Муҳаммад Асбижобий қўлида таҳсил кўрди. Риштон, Марғилон, Бухоро, Самарқанд ва Мовароуннахрнинг бошқа шаҳарларида исломий таълим олиб, ҳанафия мазҳабининг буюк фақиҳи сифатида ном қозонди. Шайхулислом бўлиб етишди. 1149 й. ҳаж сафарига борди. Б. М. Самарқанд ш.даги Чокардиза кабристонга дафн этилган.
Б. М. фиқҳ бўйича асосий асари «Бидоят ул-мубтадиъ» («Бошловчилар учун қўлланма»)ни ҳанафия назариётчиси, шариат асосчиларидан Абул Ҳасан ал-Қудурий (1029 й. в.э.) ва Муҳаммад аш-Шайбоний (884 й. в.э.) асарларига таяниб ёзган. Б. М.нинг ушбу китоби назарий асар эди, ундан амалий жиҳатдан фойдаланиш қийин бўлган. Шу сабабли Б. М.нинг ўзи 8 жилдли шарҳ — «Кифоят ул-Мунтаҳий» («Якунловчилар учун тугал таълимот») ни ёзишга карор қилган. Кейинчалик бу китоби асосида «Китоб ал-Ҳидоя» (қисқача номи «Ҳидоя» — «Тўғри йўл») ни яратади (1178). Б. М. бу китобда ўша замонларда мўминмусулмонлар дуч келадиган долзарб ҳаётий масалалар, жумладан оилавий ва ижтимоий муносабатлар, мулкчилик, савдо-сотиқ, жиноят ва жазо, инсоннинг бурч ва масъулиятларига тааллуқли жуда кўп мураккаб муаммоларни исломий ҳуқуқ нуқтаи назаридан ҳал этиб берди. Мазкур китоб нафақат Мовароуннаҳрда, балки бутун ислом шарқида бир неча тилларга таржима этилиб маълум ва машҳур бўлиб кетди. Бу китоб фиқҳ илми бўйича энг аниқ, изчил, мукаммал асар бўлган. Ундан асрлар давомида ислом ҳуқуқшунослиги бўйича нуфузли ҳуқуқий манба — асосий қўлланма сифатида фойдаланилган (қ. Ҳидоя). Шу сабабли аллома нафақат уламолар, балки оддий халқ орасида ҳам «ҳидоят йўлининг сарбони» дея катта ҳурматэътибор топди. Бурҳониддин валмилла (ислом динининг далили, исботи) деган шарафли номга сазовор бўлди.
Б.М. яна бир қанча асарлар ёзган: «Нашр ал-мазҳаб» («Мазҳабнинг тарқалиши»), «Китоб ат-тажнис валмазийд» («Фуқаролик ҳуқуқини тақдим этиш»), «Китоб ул-фароиз» («Мажбуриятлар ҳақида китоб»), «Мазийд фи фуру улҳанафий («Ҳанафия мазҳабига қўшимчалар») ва б. У ўз асарларида ижтимоий-иқтисодий муносабатлар, мулкчиликнинг турли шакллари (давлат ва хусусий мулкчилик), молиявий фаолият, жиноят ва жазонинг ҳуқуқий асосларини, фуқаролик ҳуқуқи назарияси ва амалиёти, қозилик муассасалари таркиби, тартиби ва жиноий ишни кўриш масалаларини батафсил ёритиб берди. Бу асарларда адолат туйгуси, ўз даврининг ҳуқуқий мсзонлари асосида яшаш, ўзганинг молмулкига кўз олайтирмаслик, ҳаромдан ҳазар қилиш, инсоф ва диёнат, меҳроқибат каби эзгу тушунчаларнинг моҳияти очиб берилган. Б. М.нинг ўзи ҳаёти давомида ана шундай инсоний фазилатларга амал қилиб яшади. Илму урфон йўлидаги фидойилиги, камтарлиги ўз асарларида бир»он марта ҳам «мен» деган сўзни ишлатмай, «бу заиф банда айтади», дея ҳокисорлик б-н изоҳ беришида ҳам кўриниб туради.
Б. М.нинг илмий мероси ўз аҳамиятинн йўқотмаган. Жаҳондаги кўп олий ўқув юртларида мусулмон ҳуқуқшунослиги фанлари Б. М.нинг фиқҳ таълимоти асосида ўрганилади. Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг унинг илмий меросини ҳар томонлама чуқур ўрганиш, асарларини чоп этиш ишларига катта эътибор берила бошланди. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А. Каримов ташаббуси б-н Б. М. вафотининг 800 йиллиги (1997), таваллудининг 910 йиллиги (ҳижрий сана бўйича) (2000) кенг нишонланди. Шу муносабат б-н Марғилон ш. марказида Б. М. ёдгорлик мажмуи бунёд этилиб, шу ерда унинг рамзий мақбараси ўрнатилди.
Ас: Хидая. Комментарий мусульманского права (пер. с англ. под. ред. Н.И. Гродекова), т. ], Т., 1994; Ҳидоя |1 ж.], Т., 2000.
Ад. Саидов А. X., Бурҳониддин Марғиноний — буюк ҳуқуқшунос, Т., 1997; Ҳасаний Маҳмуд, Ал-Марғинонийнинг «Ҳидоя» асари ва унга ёзилган шарҳлар, Т., 2000; Қориев О., Ал-Марғиноний— машҳур фиқҳшунос, Т., 2000.
Абдулҳаким Шаръий Жузжоний.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.