Ivan Sergeyeviç Turgenev
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 718–720-b. — ziyouz.com
Turgenev Ivan Sergeyeviç [1818.28.10 (9.11), Oryol — 1883.22.8 (3.9), Parij yaqinidagi Bujival qişloği; Sankt-Peterburgdagi Volkovo qabristoniga dafn etilgan] — rus yozuvçisi. Peterburg untining falsafa ftini tugatgan (1837). T.ning dastlabki romantik şe'rlari va «Steno» dramatik dostoni (1834) talabalik yillarida yozilgan. T.Peterburgdagi öqişni tugatgaç, Berlinga borib (1838), falsafa va klassik filol. böyiça ma'ruzalar tinglagan. 1841 y. Moskvaga kaytib kelgan, N.V.Gogol, S.T.Aksakov singari yozuvçilar bilan tanişib, badiiy ijod bilan şugullana boşlagan. T.ning şu kezlarda yozgan «Paraşa» dostoni (1843) yoş yozuvçining romantizmdan uzoqlaşib, oddiy xalq hayotiga yaqinlaşganidan darak beradi.
T. 1844 y. da «Andrey Kolosov» qissasini, keyinroq krepostnoylik xulqatvorini tasvirlovçi «Pomeşçik» dostoni (1846), «ğayritabiiy» hisoblangan kişining qipqizil xudbin ekanligini foş etuvçi «Uç surat» (1846) va «Breter» (1847), şuningdek, gogolona hajviy ruh bilan yöğrilgan «Petuşkov» (1848) qissalarini e'lon qilgan. T. 1847 y.dan boşlab Parijda yaşaydi. Şu yili «Sovremennik» («Zamondoş») jurnali da çop etila boşlagan «Ovçining maktublari» asari bilan T. ijodida yangi davr boşlangan. T. turkum hikoyalardan iborat bu asarida rus dehqonlariga xos ezgu va olijanob fazilatlarni tasvirlagan. U tasvir etilayotgan qahramon yeki voqeaning mazmunmohiyatidan kelib çiqqan holda maişiy oçerk, hikoya, psixologik novella, lirik etyud singari nasriy janr şakllaridan unumli foydalangan. T. ayni paytda dramaturgiya janrlarida ham kalam tebratib, «Sarmoyasizlik» (1846), «Yölboşlovçining nonuştasi» (1849 y.da sahnalaştirilgan) bir pardali hajviy pyesalarini, «Böydoq» komediyasi (1849), «Tekinxör» maişiy dramasi (1849) va «Qişloqda bir oy» liropsixologik dramasi (1850) ni yozgan. Şundan söng «Mumu» (1855), «Ortiqça kişining kundaligi» (1850), «Yakov Pasinkov», «Karvonsaroy» (1855) va «Yozişma»
(1856) singari qissalarini yaratgan. 1852 y. «Ikki avlod» romani ustida iş olib borgan, ammo asar nihoyasiga yetmagan. Rossiyaga qaytgaç (1850), SpasskLugovinovo qişloğida yaşab, eng yaxşi asarlaridan biri — «Rudin» romani(1856) ni yozib tugatgan. Uşbu romanda Gegel falsafasiga mahliyo bölgan dvoryan ziyolilarining 30—40-y.larda rus jamiyatining ma'naviy hayotida tutgan örni badiiy taxlil egilgan.
50-y.larning örtalarida yozilgan «Faust» (1856) va «Polesye safari» (1857) qissalari T.ning «Dvoryanlar uyasi» romani (1859) ning maydonga kelişida etyud vazifasini bajargan. T. bu asarida Pyotr I dan keyingi dvoryanlar Rossiyasidagi tarixiy taraqqiyotning turli davrlariga nazar taşlagan va Lavretskiylar sulolasi tarixi misolida avlodlarning almaşiniş jarayonini kuzatgan. Şaxsiy baxt va burç örtasidagi ziddiyatlar asarning ma'naviy kolliziyasi sifatida tasvirlagan. «Dvoryanlar uyasi» T. ijodining barkamol namunalaridan biri bölib, unda 2 oy içida bölib ötgan voqealar T.ga xos katta mahorat bilan aks ettirilgan.
T. «Rudin» va «Dvoryanlar uyasi» romanlari bilan rus realizmining maşxur namoyandalaridan biri sifatida şuhrat qozongan. U 60-y.larning boşlarida, avvalgi romanlaridan farqli ölaroq, «Arafa» (1860) da zamonaviy mavzuga murojaat etgan va rus jamiyatida boşlangan ruhiy uyğoniş jarayonini badiiy kuzatişni öz oldiga maqsad qilib qöygan. T. «Otalar va bolalar» romani (1862)da bu ğoyani yanada rivojlantirgan. Boş kaxramon Bazarov obrazida DM.Pisarevt xos xurfikrlilik va yangilik sari intiliş kabi fazilatlarni mujassamlantirgan. Mazkur asar rus jamiyatida ilgor sinf hisoblanib kelingan dvoryanlar sinfiga qarşi qaratilgan. Bazarov jamiyatni şunçaki isloh etiş emas, balki şu çiriy boşlagan jamiyat poydevorini tagtugi bilan buziş va yangisini barpo etiş tarafdoridir. T. Bazarovdagi ana şu nigilizm (barça narsalarni inkor etiş)ni tasvirlaş orkali rus inqilobçiligiga xos salbiy jihatlarni, birinçi navbatda, tarixiy jarayon qonuniyatlari bilan hisoblaşmaslikni Oktyabr tuntarişidan 55 yil muqaddam başorat kilgan. «Otalar va bolalar» romani rus adabiyotşunosligida T. ijodining çöqqisi sifatida talqin etiladi. Mazkur asarda rus voqeligi, T. ning boşqa asarlariga qaraganda, ayniqsa, keng qamrab olingan.
1861 y.da krespostnoylik islohotining ötkazilişi rus jamiyatini ikkiga ajratib yubordi. Çor generallari va aristokratlaridan iborat dvoryanlar guruhi islohotga qarşi çiqib, eski krepostnoylik tartiblarining tiklanişini orzu qildi. T. «Tutun» romani (1867)da zodagonlar muhitida avj olgan ana şu aksilharakatni asarga mavzu qilib olgan.
T. hayotining sönggi 20 y.i xorijda ötgan: dastlab BadenBadenda, söngra Parijda yaşagan. U şu davrda maşhur fransuz yozuvçilari va san'atkorlari bilan yaqin ijodiy aloqada bölib, hatto 1878 y.da Parijda ötkazilgan xalqaro yozuvçilar anjumaniga V. Gyugo bilan birga rahbarlik qilgan. 60-y. larning 2yarmi — 70-y.larda T. «Brigadir» (1868), «Çöl qiroli Lir» (1870), «Bahor toşqinlari» (1871) singari qissalarini, «Qöriq» (1877) romani va b. bir qança asarlarini yozgan.
Ayrim asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.
As: Poli. sobr. soç. i pisem, 2 izd., t. 1—30, M., 1978—93; Tanlangan asarlar, 1—4j., T., 196771;
Ad.: Petrov SM., I.S.Turgenev. Tvorçeskiy put, 2izd., t. 1—2, M., 1983.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРГЕНЕВ Иван Сергеевич [1818.28.10 (9.11), Орёл — 1883.22.8 (3.9), Париж яқинидаги Буживал қишлоғи; Санкт-Петербургдаги Волково қабристонига дафн этилган] — рус ёзувчиси. Петербург унтининг фалсафа фтини тугатган (1837). Т.нинг дастлабки романтик шеърлари ва «Стено» драматик достони (1834) талабалик йилларида ёзилган. Т.Петербургдаги ўқишни тугатгач, Берлинга бориб (1838), фалсафа ва классик филол. бўйича маърузалар тинглаган. 1841 й. Москвага кайтиб келган, Н.В.Гоголь, С.Т.Аксаков сингари ёзувчилар билан танишиб, бадиий ижод билан шугуллана бошлаган. Т.нинг шу кезларда ёзган «Параша» достони (1843) ёш ёзувчининг романтизмдан узоқлашиб, оддий халқ ҳаётига яқинлашганидан дарак беради.
Т. 1844 й. да «Андрей Колосов» қиссасини, кейинроқ крепостнойлик хулқатворини тасвирловчи «Помешчик» достони (1846), «ғайритабиий» ҳисобланган кишининг қипқизил худбин эканлигини фош этувчи «Уч сурат» (1846) ва «Бретер» (1847), шунингдек, гоголона ҳажвий руҳ билан йўғрилган «Петушков» (1848) қиссаларини эълон қилган. Т. 1847 й.дан бошлаб Парижда яшайди. Шу йили «Современник» («Замондош») журнали да чоп этила бошлаган «Овчининг мактублари» асари билан Т. ижодида янги давр бошланган. Т. туркум ҳикоялардан иборат бу асарида рус деҳқонларига хос эзгу ва олижаноб фазилатларни тасвирлаган. У тасвир этилаётган қаҳрамон еки воқеанинг мазмунмоҳиятидан келиб чиққан ҳолда маиший очерк, ҳикоя, психологик новелла, лирик этюд сингари насрий жанр шаклларидан унумли фойдаланган. Т. айни пайтда драматургия жанрларида ҳам калам тебратиб, «Сармоясизлик» (1846), «Йўлбошловчининг нонуштаси» (1849 й.да саҳналаштирилган) бир пардали ҳажвий пьесаларини, «Бўйдоқ» комедияси (1849), «Текинхўр» маиший драмаси (1849) ва «Қишлоқда бир ой» лиропсихологик драмаси (1850) ни ёзган. Шундан сўнг «Муму» (1855), «Ортиқча кишининг кундалиги» (1850), «Яков Пасинков», «Карвонсарой» (1855) ва «Ёзишма»
(1856) сингари қиссаларини яратган. 1852 й. «Икки авлод» романи устида иш олиб борган, аммо асар ниҳоясига етмаган. Россияга қайтгач (1850), СпасскЛуговиново қишлоғида яшаб, энг яхши асарларидан бири — «Рудин» романи(1856) ни ёзиб тугатган. Ушбу романда Гегель фалсафасига маҳлиё бўлган дворян зиёлиларининг 30—40-й.ларда рус жамиятининг маънавий ҳаётида тутган ўрни бадиий тахлил эгилган.
50-й.ларнинг ўрталарида ёзилган «Фауст» (1856) ва «Полесье сафари» (1857) қиссалари Т.нинг «Дворянлар уяси» романи (1859) нинг майдонга келишида этюд вазифасини бажарган. Т. бу асарида Пётр I дан кейинги дворянлар Россиясидаги тарихий тараққиётнинг турли даврларига назар ташлаган ва Лаврецкийлар сулоласи тарихи мисолида авлодларнинг алмашиниш жараёнини кузатган. Шахсий бахт ва бурч ўртасидаги зиддиятлар асарнинг маънавий коллизияси сифатида тасвирлаган. «Дворянлар уяси» Т. ижодининг баркамол намуналаридан бири бўлиб, унда 2 ой ичида бўлиб ўтган воқеалар Т.га хос катта маҳорат билан акс эттирилган.
Т. «Рудин» ва «Дворянлар уяси» романлари билан рус реализмининг машхур намояндаларидан бири сифатида шуҳрат қозонган. У 60-й.ларнинг бошларида, аввалги романларидан фарқли ўлароқ, «Арафа» (1860) да замонавий мавзуга мурожаат этган ва рус жамиятида бошланган руҳий уйғониш жараёнини бадиий кузатишни ўз олдига мақсад қилиб қўйган. Т. «Оталар ва болалар» романи (1862)да бу ғояни янада ривожлантирган. Бош кахрамон Базаров образида ДМ.Писаревт хос хурфикрлилик ва янгилик сари интилиш каби фазилатларни мужассамлантирган. Мазкур асар рус жамиятида илгор синф ҳисобланиб келинган дворянлар синфига қарши қаратилган. Базаров жамиятни шунчаки ислоҳ этиш эмас, балки шу чирий бошлаган жамият пойдеворини тагтуги билан бузиш ва янгисини барпо этиш тарафдоридир. Т. Базаровдаги ана шу нигилизм (барча нарсаларни инкор этиш)ни тасвирлаш оркали рус инқилобчилигига хос салбий жиҳатларни, биринчи навбатда, тарихий жараён қонуниятлари билан ҳисоблашмасликни Октябрь тунтаришидан 55 йил муқаддам башорат килган. «Оталар ва болалар» романи рус адабиётшунослигида Т. ижодининг чўққиси сифатида талқин этилади. Мазкур асарда рус воқелиги, Т. нинг бошқа асарларига қараганда, айниқса, кенг қамраб олинган.
1861 й.да креспостнойлик ислоҳотининг ўтказилиши рус жамиятини иккига ажратиб юборди. Чор генераллари ва аристократларидан иборат дворянлар гуруҳи ислоҳотга қарши чиқиб, эски крепостнойлик тартибларининг тикланишини орзу қилди. Т. «Тутун» романи (1867)да зодагонлар муҳитида авж олган ана шу аксилҳаракатни асарга мавзу қилиб олган.
Т. ҳаётининг сўнгги 20 й.и хорижда ўтган: дастлаб БаденБаденда, сўнгра Парижда яшаган. У шу даврда машҳур француз ёзувчилари ва санъаткорлари билан яқин ижодий алоқада бўлиб, ҳатто 1878 й.да Парижда ўтказилган халқаро ёзувчилар анжуманига В. Гюго билан бирга раҳбарлик қилган. 60-й. ларнинг 2ярми — 70-й.ларда Т. «Бригадир» (1868), «Чўл қироли Лир» (1870), «Баҳор тошқинлари» (1871) сингари қиссаларини, «Қўриқ» (1877) романи ва б. бир қанча асарларини ёзган.
Айрим асарлари ўзбек тилига таржима қилинган.
Ас: Поли. собр. соч. и писем, 2 изд., т. 1—30, М., 1978—93; Танланган асарлар, 1—4ж., Т., 196771;
Ад.: Петров СМ., И.С.Тургенев. Творческий путь, 2изд., т. 1—2, М., 1983.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.