Fyodor Mixayloviç Dostoyevskiy

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 371–372-b. — ziyouz.com

Dostoyevskiy Fyodor Mixayloviç [1821.30.10(11.11), Moskva — 1881.28.1 (9.2), Sankt-Peterburg] — rus yozuvçisi. Ijodiy faoliyati 1844 y.da boşlangan. Birinçi romani — «Beçora odamlar»da (1846) xörlangan, ijtimoiy adolatsizlikka duçor bölgan «kiçkina odamlar»ning qismati hikoya qilingan. «Qiyofadoş» (1846), «Oq tunlar» (1848) qissalari ham ijtimoiy mavzuda. N. Dobrolyubov, V. Belinskiy kabi demokrat ziyolilarning inqilobiy ğoyalariga mahliyo bölib qolgan D. 1847 y.dan rus inqilobçisi va xayoliy sotsialisti M.V. Petraşevskiy tögaragiga faol qatnaşib, xayoliy sotsializm ğoyasini qöllab-quvvatlaydi. Mazkur tögarakda qatnaşib, mavjud davlat tuzumini kuç işlatib özgartirişga harakat qilgani uçun D. ölim jazosiga xukm qilinadi (1849). Nufuzli davlat va jamoat arboblarining aralaşuvidan söng, podşo Aleksandr II ölim jazosini 4 yillik katorga surguni b-n almaştiradi. Yozuvçi Omsk katorga qamoqxonasida (1850—54) va Semipalatinskda intizomiy harbiy xizmatda böldi (1854—59). 1859 y.dan Peterburgda Uzoq muddatli tutqunlik va surgun D. ijodida öz ifodasini topadi, tuşkunlik ustuvor mavzuga aylanadi. «Stepançikov qişloği va uning axoliyey» (1859), «Xörlanganlar va haqoratlanganlar» (1861), «Ölik xonadondan maktublar» (1861—62) asarlari jaholat botqoğiga botib, insoniy qiyofasini yöqotgan ruslar hayotiga bağişlangan.

D. M.M. Dostoyevskiy (akasi) b-n hamkorlikda «Vremya» (1861—63), «Epoxa» (1864—65) jur.larini naşr etadi. Bularda Rossiyadagi krepostnoylik tartibi, aslzoda (dvoryan) larning ma'naviyaxloqiy tubanligi, mehnatkaşlar şafqatsiz ekspluatatsiya qilinişini foş etişdan taşqari, millatçilik, buyuk davlatçilik (şovinizm) ğoyalari, xususan, çor Rossiyasi tomonidan Turkistonning zabt etilişi tarğib qilinadi. «Biz Yevropaga bostirib borsak, ular bizni varvarlar sifatida qarşi oladi, Osiyoda esa bizni madaniyatli millat kabi kutib olişadi», deb, Kaufman, Skobelev singari harbiylar Turkistonni bosib olişga da'vat etiladi.

«Jinoyat va jazo» (1866), «Telba» (1868) romanlarida rus xalqining ma'naviy muammolari badiiy böyoqlarda yaqqol aks ettirilgan. «Jinlar» (1871— 72), «Ösmir» (1875) romanlarida esa rus «oqsuyaklari» tabaqasi, amaldorlari orasida ma'naviy qaşşoqlik, amalparastlik, oçközlik va xudbinlik kabi illatlar çuqur ildiz otgani körsatilgan, içki-milliy muammolarni boşqa bir xalq hisobiga hal etib bölmasligi e'tirof etilgan. «Oğa-ini Karamazovlar» (1879—80) romanida jamiyat va şaxs örtasidagi çuqur ziddiyat, ruhiy inqiroz va fojia öz ifodasini topgan.

D. ijodi, garçi ziddiyatli bölsada, rus va jahon adabiyotiga katta ta'sir körsatgan. D. 19-a.dagi realistik roman janrini yangi öziga xos tomonlar b-n boyitdi. Adib tölaqonli badiiy obrazlarda nafaqat voqealar oqimini, insonlar takdirini, qalb kuraşini, balki jamiyat ma'naviy hayotidagi fojiaviy konfliktlarni ham bera oldi. Özining intellektual romanlarida fikrlarning keskin kuraşini, ğoya va dunyoqaraşning fojiaviy töqnaşuvini mahorat b-n tasvirladi. D. romanlari vazmin tasvir uslubi emas, aksinça, sof dramatik janrlarga xos keskinligi va liro-publitsistik pafosi b-n ajraladi.

D.ning «Jinoyat va jazo», «Telba» va b. asarlari Ibrohim Ğafurov tomonidan özbek tiliga tarjima qilingan.

As: Xörlanganlar va haqoratlanganlar, T., 1966; Telba, T., 1981.

Ad.: F.M. Dostoyevskiy tuğilgan kunning 150 yilligi (esdaliklar), T., 1971.

Nabijon Boqiy.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДОСТОЕВСКИЙ Фёдор Михайлович [1821.30.10(11.11), Москва — 1881.28.1 (9.2), Санкт-Петербург] — рус ёзувчиси. Ижодий фаолияти 1844 й.да бошланган. Биринчи романи — «Бечора одамлар»да (1846) хўрланган, ижтимоий адолатсизликка дучор бўлган «кичкина одамлар»нинг қисмати ҳикоя қилинган. «Қиёфадош» (1846), «Оқ тунлар» (1848) қиссалари ҳам ижтимоий мавзуда. Н. Добролюбов, В. Белинский каби демократ зиёлиларнинг инқилобий ғояларига маҳлиё бўлиб қолган Д. 1847 й.дан рус инқилобчиси ва хаёлий социалисти М.В. Петрашевский тўгарагига фаол қатнашиб, хаёлий социализм ғоясини қўллаб-қувватлайди. Мазкур тўгаракда қатнашиб, мавжуд давлат тузумини куч ишлатиб ўзгартиришга ҳаракат қилгани учун Д. ўлим жазосига хукм қилинади (1849). Нуфузли давлат ва жамоат арбобларининг аралашувидан сўнг, подшо Александр II ўлим жазосини 4 йиллик каторга сургуни б-н алмаштиради. Ёзувчи Омск каторга қамоқхонасида (1850—54) ва Семипалатинскда интизомий ҳарбий хизматда бўлди (1854—59). 1859 й.дан Петербургда Узоқ муддатли тутқунлик ва сургун Д. ижодида ўз ифодасини топади, тушкунлик устувор мавзуга айланади. «Степанчиков қишлоғи ва унинг ахолией» (1859), «Хўрланганлар ва ҳақоратланганлар» (1861), «Ўлик хонадондан мактублар» (1861—62) асарлари жаҳолат ботқоғига ботиб, инсоний қиёфасини йўқотган руслар ҳаётига бағишланган.

Д. М.М. Достоевский (акаси) б-н ҳамкорликда «Время» (1861—63), «Эпоха» (1864—65) жур.ларини нашр этади. Буларда Россиядаги крепостнойлик тартиби, аслзода (дворян) ларнинг маънавийахлоқий тубанлиги, меҳнаткашлар шафқатсиз эксплуатация қилинишини фош этишдан ташқари, миллатчилик, буюк давлатчилик (шовинизм) ғоялари, хусусан, чор Россияси томонидан Туркистоннинг забт этилиши тарғиб қилинади. «Биз Европага бостириб борсак, улар бизни варварлар сифатида қарши олади, Осиёда эса бизни маданиятли миллат каби кутиб олишади», деб, Кауфман, Скобелев сингари ҳарбийлар Туркистонни босиб олишга даъват этилади.

«Жиноят ва жазо» (1866), «Телба» (1868) романларида рус халқининг маънавий муаммолари бадиий бўёқларда яққол акс эттирилган. «Жинлар» (1871— 72), «Ўсмир» (1875) романларида эса рус «оқсуяклари» табақаси, амалдорлари орасида маънавий қашшоқлик, амалпарастлик, очкўзлик ва худбинлик каби иллатлар чуқур илдиз отгани кўрсатилган, ички-миллий муаммоларни бошқа бир халқ ҳисобига ҳал этиб бўлмаслиги эътироф этилган. «Оға-ини Карамазовлар» (1879—80) романида жамият ва шахс ўртасидаги чуқур зиддият, руҳий инқироз ва фожиа ўз ифодасини топган.

Д. ижоди, гарчи зиддиятли бўлсада, рус ва жаҳон адабиётига катта таъсир кўрсатган. Д. 19-а.даги реалистик роман жанрини янги ўзига хос томонлар б-н бойитди. Адиб тўлақонли бадиий образларда нафақат воқеалар оқимини, инсонлар такдирини, қалб курашини, балки жамият маънавий ҳаётидаги фожиавий конфликтларни ҳам бера олди. Ўзининг интеллектуал романларида фикрларнинг кескин курашини, ғоя ва дунёқарашнинг фожиавий тўқнашувини маҳорат б-н тасвирлади. Д. романлари вазмин тасвир услуби эмас, аксинча, соф драматик жанрларга хос кескинлиги ва лиро-публицистик пафоси б-н ажралади.

Д.нинг «Жиноят ва жазо», «Телба» ва б. асарлари Иброҳим Ғафуров томонидан ўзбек тилига таржима қилинган.

Ас: Хўрланганлар ва ҳақоратланганлар, Т., 1966; Телба, Т., 1981.

Ад.: Ф.М. Достоевский туғилган куннинг 150 йиллиги (эсдаликлар), Т., 1971.

Набижон Боқий.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.