Semey

Semey (2007-yilgaça Semipalatinsk) — Qozoğiston şimoli-şarqidagi şahar. U Irtiş daryosining ikkala sohilida joylaşgan va 2022-yil 8-iyundan Abay viloyatining markazi hisoblanadi.

Şaharning asosi 1718-yilda Irtiş böyida qurilgan Semipalat qörğoni bilan boğliq. Rus va ingliz tilidagi manbalarga köra, qörğon nomi yaqin atrofdagi ibodatxona binolaridan kelib çiqqan (rus tilidagi Vikipediyada — yetti buddaviy kalmik ibodatxonasi). Özbek tilidagi Vikipediyada esa nom qörğon yonidagi 7 ta uydan olingan deyiladi. Qörğon qurilişi Pyotr I farmoni bilan boğliq. Manbalar qörğonni qurgan şaxs haqida turliça ma'lumot beradi: özbekça Vikipediyada podpolkovnik P. Stupin, rusça Vikipediyada voyevoda Vasiliy Çeredov va polkovnik Stupin tilga olinadi.

Qörğon asta-sekin Rossiya, Örta Osiyo va Ğarbiy Xitoy örtasidagi muhim savdo nuqtasiga aylandi; savdo uçun junğor qalmoqlari, qöqonliklar, buxoroliklar va toşkentliklar kelgan. 1728-yildan bojxona xizmati joriy etildi. 1776-yilda muhandis-kapitan I. G. Andreev qörğonni qayta qurdi. Qörğon köçirilgan yil manbalarda turliça: özbekça Vikipediyada 1776-yil, inglizça Vikipediyada 1778-yil (18 km yuqoriga) körsatilgan. Şahar maqomi 1782-yildan hisoblanadi. 1854-yilda Semey viloyati taşkil topdi: özbekça Vikipediyada oçiliş sanasi 1-oktabr, inglizça Vikipediyada 19-may deb berilgan. 1858-yilda viloyat aholisi özbekça Vikipediyada 261 487 kişi, rusça Vikipediyada 26 148 kişi deyiladi. 1873-yildan telegraf, 1910-yildan telefon va Qozoğistondagi dastlabki suv quvuri paydo böldi.

19-asrda şahar siyosiy surgun joyi bölgan: 1854–1859-yillarda yozuvçi F. M. Dostoyevskiy şu yerda yaşagan. Şuningdek, şoir Abay Qönonboyev şaharda öqigan va yaşagan. 1917-yilda Alaş avtonomiyasi e'lon qilinganda şahar atrofi Alaş Ordaning markazi bölgan.

Sovet davrida şahar 1920–1928-yillarda gubernya, 1928–1932-yillarda okrug markazi böldi; 1932-yildan Şarqiy Qozoğiston viloyati, 1939-yildan Semipalatinsk viloyati markazi edi. 1930 yil atrofida Turkiston–Sibir temir yöli şahar orqali ötdi (özbekça Vikipediyada 1929-yil). 1949–1989-yillarda Semipalatinsk poligonida kamida 456 yadro sinovi ötkazilgan. 2007-yil 19-iyunda şahar maslihati nomni özgartiriş haqida ovoz berdi, 21-iyunda Prezident farmoni bilan şahar Semey deb ataldi.

Şahar Astanadan 740 km şarqda, Rossiya çegarasidan taxminan 125 km masofada joylaşgan. Hududidan M38 xalqaro avtomagistrali ötadi. Şahar maydoni 210 km². Atrofida noyob lentasimon qarağay örmoni bor. Iqlimi sovuq yarim çöl iqlimi: yozi iliq, qişi juda sovuq; qayd etilgan eng past harorat −48,6 °C, eng yuqori harorat 42,5 °C.

Aholi soni manbalarda turliça: 309 574 kişi (2012-yil, özbekça Vikipediya), 312 764 (inglizça Vikipediya), 328 mingdan ortiq (rusça Vikipediya). 2010-yil 1-yanvar holatida milliy tarkib: qozoqlar 63,23 %, ruslar 29,93 %, tatarlar 3,67 %, olmonlar 0,99 %, ukrainlar 0,77 %.

Yengil va oziq-ovqat sanoati yetakçi örinda. Şaharda „Kazaxkabel“, kema ta'mirlaş, gaz apparaturasi, armatura va sement zavodlari, metallsozlik, ruda boyitiş, „Altayzoloto“ kombinati va quriliş materiallari korxonalari bor. Semey köprigi (osma köprik, 2000-yilda oçilgan) şaharning ikki qismini boğlaydi.

Şaharda F. M. Dostoyevskiy muzeyi (1971-yil 7-mayda oçilgan; Dostoyevskiyga bağişlangan yetti muzeyning Rossiyadan taşqaridagi yagonasi) va Abay Qönonboyev muzeyi mavjud. Semey tibbiyot universiteti faoliyat yuritadi. Qörğon joylaşgan Eski Qal'a hududi aholi dam oliş joyi hisoblanadi.