Valimuhammad

Valimuhammad (Vali Muhammadxon) — Buxoro xonligi hukmdori, Aştarxoniylar sulolasining vakili. U 1605–1611-yillarda hukmronlik qilgan, avval Balx noibi bölgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, Valimuhammadning tuğilgan sanasi olimlar tomonidan aniqlanmagan. Otasi Joni Muhammad (Jonibek sulton), onasi esa Abdullaxon II ning singlisi Zuhrabegim bölgan. Uning Din Muhammad va Boqi Muhammad ismli akalari hamda Alim Muhammad ismli ukasi bölgan. Aştarxoniylarning kelib çiqişi Jöjixonning ön uçinçi öğli Töqay Temurga borib taqaladi.

Manbalarda uning dastlabki hayoti haqida ma'lumot kam. U akasi Din Muhammadga Nişopurni idora qilişda yordam bergan, keyin Marv viloyatini boşqargan, ammo Marvga safaviylar qöşini hujum qilgaç, Movarounnahrga çekingan. 1599-yilda akasi Boqi Muhammad bilan birga qozoqlarga qarşi kuraşgan. 1601-yilda Boqi Muhammadxon uni Samarqand yaqinidagi Suyohjirdga noib qilgan, keyinroq Valimuhammad Balx viloyatini akasining valiahdi sifatida boşqargan. 1605-yilda Boqi Muhammadxon vafot etgaç, u xonlik hukmdori bölgan.

Hukmronligining boşida Valimuhammad Termiz yaqinida Boqi Muhammadxonning ikki öğliga qarşi kuraşgan. Jiyanlari Imomquli va Nadr Muhammad bilan kelişib, ularni noib qilib tayinlagan, 1606-yilda esa ikkalasini Balxga yuborgan. Zodagonlar bilan munosabatlari yomonlaşgan; u Boqi Muhammadxon davrida vazirlik qilgan ba'zi amaldorlarni qatl ettirgan. Imomqulining nufuzi oşgaç, ular örtasidagi munosabat keskinlaşgan. 1607-yilda Eron bilan sulh tuzilib, Xuroson Safaviylar hududiga aylangan. 1608-yilda u Toşkentni xonlikka qöşib olgan.

Mirzo Salimbek uni „may va ayollarga hirs qöygan“ deb ta'riflagan. Tarixçi Akbar Zamonov xonlik hokimiyatining zaiflaşuvini uning şikor va bazmlarga köp vaqt sarflaşi bilan boğlagan.

1608-yilda Valimuhammad şikorga ketgan paytda Imomqulixon taxtga kötarilgan. Valimuhammad ikki öğli bilan Eronga, Abbos I huzuriga borgan. Muhammad Yusuf Munşiy „Tarixi Muqimxoniy“da 1611-yilda uning Erondan 80 ming qöşin bilan Movarounnahrga yuriş qilganini yozgan. Özbekça Vikipediyaga köra, 1611-yil avgustdagi jangda Imomquli uni yengib, asirga olgan va 1611-yil 27-avgustda qatl ettirgan. Rus Vikipediyasi jang Samarqand ostonasida bölganini va Imomquli tarafida qozoq qöşinlari turganini bildiradi. Ingliz Vikipediyasida esa qözğolonni bostiriş urinişi barbod bölib, Valimuhammad halok bölgani aytiladi.

Balx noibi davrida Valimuhammad Xoja Ukkaşoh va Şayx Xoja Porso maqbaralari hamda Xoja Hayron qadamjosi uçun vaqf yerlarini ajratgan, qadamjoga boradigan yölda Xiyobon nomli köça va çorboğlar qurdirgan. Uning davrida Buxoroda Kalobod madrasasining qurilişi yakunlangan.

Uning xotini yoki kanizagi Oyxonim qozoq sultoni Eşim sultonning qizi bölgan; Imomqulixon taxtni olgaç, uni xotiniga aylantirgan. Valimuhammadning Rustam sulton va Muhammad Rahim sulton ismli öğillariga Abbos I Oba va Şoh Fulan viloyatlarini boşqariş uçun in'om qilgan.