Davlat boşliği

Davlat boşliği — davlatning içki va taşqi işlariga oliy rahbarlikni amalga oşiruvçi şaxs yoki organ. U davlatni xalqaro munosabatlarda va davlat içida vakil qiliş huquqiga ega oliy mansabdor şaxs hisoblanadi.

Monarxiyada davlat boşliği monarx (qirol, podşo, imperator), respublikada esa köpinça prezident böladi. Davlat boşliğining vakolatlari boşqaruv şakliga qarab farq qiladi.

Özbekiston Respublikasi, şuningdek, bir qança boşqa davlatlar konstitutsiyalarida davlat boşliğiga keng vakolatlar berilgan: u hukumat boşliği va vazirlarni tayinlaydi, qurolli kuçlar oliy boş qömondoni hisoblanadi, mahkumlarni afv etiş va veto huquqiga ega böladi, fuqarolarni orden va medallar bilan taqdirlaydi, parlament sessiyalarini çaqiradi. Ayrim davlatlarda parlamentni yoki uning quyi palatasini tarqatib yuboriş huquqi ham berilgan. Parlamentar respublikalarda davlat boşliğining vakolatlarini uning nomidan hukumat amalga oşiradi.

Prezidentlik tizimida davlat boşliği amalda ijro etuvçi hokimiyat rahbari ham böladi. Parlamentar tizimda (masalan, Hindiston, Buyuk Britaniya) davlat boşliğining vakolatlari asosan tantanavor xususiyatga ega, alohida hukumat boşliği mavjud. Yaponiya konstitutsiyasida imperator «davlat va xalq birligining ramzi» deb belgilangan. Şvetsiyada 1974-yildagi Hukumat tuzilmasi töğrisidagi hujjatdan söng monarx avvalgi vazifalarining köpini yöqotgan.

Davlat boşliğining vazifalari orasida ramziy rol (davlatning milliy ramzi böliş), ijroiya rol, yuqori mansabdorlarni tayinlaş va lavozimdan ozod etiş, diplomatik rol (elçilarni akkreditatsiya qiliş, şartnomalarda davlat nomidan qatnaşiş) va harbiy rol (qurolli kuçlar boş qömondoni böliş) bor. Ayrim parlamentar davlatlarda (masalan, Germaniya, Isroil) qurolli kuçlarga oliy qömondonlik davlat boşliğiga emas, boşqa mansabdorlarga yuklangan.

Davlat boşliğining şakli boşqaruv şakli, davlat tuzilişi, siyosiy an'analar kabi omillarga boğliq. Davlat boşliği yakka şaxs yoki jamoaviy organ bölişi mumkin. Jamoaviy davlat boşliği misollari: Andorrada ikki şahzoda-hamhokim (Fransiya prezidenti va Urxel episkopi), San-Marinoda ikki kapitan-regent, Şveysariyada Federal kengaş, Bosniya va Gersegovinada Prezidium. Nikaraguada 2025-yil 30-yanvardan konstitutsiyaviy islohotdan söng ikki hamprezident davlat boşliği hisoblanadi.

SSSRda 1922–1989-yillarda davlat boşliği vazifasini jamoaviy organ bajargan: Sovetlar syezdi (1922–1936), MIK (1922–1938), Oliy Kengaş (1938–1989) va uning Prezidiumi (1938–1989). 1989-yildagi islohotdan söng yakka şaxs davlat boşliği böldi: Oliy Kengaş raisi (1989–1990), SSSR prezidenti (1990–1991). «Davlat boşliği» atamasi SSSR Konstitutsiyasida birinçi marta 1990-yilda paydo bölgan.

Prezident saylaniş usullari ham turliça: bevosita fuqarolar tomonidan (Rossiya, Fransiya, Meksika), poğonali asosda (AQSH, Argentina), maxsus organ tomonidan (Germaniya) yoki parlament tomonidan (Çexiya).