Nizomiy Ganjaviy

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 220–221-b. — ziyouz.com

Nizomiy Ganjaviy (taxallusi; asl ism-şarifi Abumuhammad Ilyos ibn Yusuf ibn Zakiy Muayyad) (1141 — Ganja ş., Ozarbayjon — 1209.12.3) — ozarbayjon şoiri va ma'rifatparvari. Ota-bobolari Eronning Qum ş.dan bölib, onasi (Ganja atrofidagi qişloqlardagi) kurd sarkardalaridan birining qizi bölgan.

Qur'onni yod olgan. Fiqh, tarix, geogr., falsafa, mantiq va adabdan ta'lim olib, ularning har birida ustod darajasiga yetişgan. Tabiiy fanlar, xususan, tabobat va ilmi nujum (ast-ronomiya)ni ham yaxşi bilgan. Zamona-viy ilmlardan taşqari, yunon falsa-fasi va adabiyoti, eroniy xalqlarning islomdan oldingi söz san'ati, xali-falik davri ilmiyadabiy asarlari, yahudiy va nasroniy xalqlari tarixi, Kavkaz xalqlarining ötmişidan yetarli ma'lumotga ega bölgan. U yetuk matematik sifatida ham e'tirof etilgan.

12-a.da Xuroson va Movarounnahrning köplab şaharlari, jumladan, Ganjada ham javonmardlik yoki axiylik b-n maşhur harakat keng yoyilgan. Harakat a'zolari, asosan, kosib va hunarmandlardan iborat bölib, ular zolim hukmdor va amaldorlarga qarşi kuraşgan, keng xalq ommasining manfaatlarini himoya qilgan. Ezgulik, adolat, insof, muruvvat, lutfu karamni şior qilib olgan bu toifa ilmu ma'rifatga katta ahamiyat bergan. N.G. bu harakat kridalarini hurmat qilgan va ularga moyil bölgan. N.G. şaxsiya-ti, dunyoqaraşi va ijtimoiy aqidalari şu taşkilot goyalari, kosib va hunarmandlar ta'sirida kamol topgan. N.G. öz asarlarini öşa zamondagi şoh va şahzodalarga bağişlagan, lekin saroy şoiri bölişni istamagan, bu hakdagi taklifni rad etgan.

N. G.ning 20 ming baytdan iborat şe'riy devoni bölgan. Şoirning lirik şe'rlari turli bayoz va töplamlardan tarkib topib, jamlangan. Lekin undan ayrim parçalar: 16 qasida, 192 ğazal, 5 qit'a, 68 ruboiy va 17 bayt saqlanib qolgan, xolos.

Asosiy asari «Xamsa»: 1. «Mahzan ul-asror» («Sirlar xazinasi», 1173 yoki 1180)da muqaddima va xotimadan taşqari 20 maqola bölib, har maqolaga oid 20 hikoya mavjud. Asarda şoir yaşagan davrning muhim ijti-moiysiyosiy va axloqiy-ta'limiy masalalari aks etgan. Keyinçalik bu asarga javoban forsiy va turkiy adabiyotlarda 40 dan ortiq dostonlar (Navoiy, «Hayrat ul-abror») yaratilgan. 2. «Xusrav va Şirin» (1181) sevgi va sa-doqat mavzuida; 3. «Layli va Majnun» dostoni (1188) arab rivoyatlari asosida yaratilgan; 4. «Haft paykar» dostoni (1196) Baxrom Gör va uning nomi b-n boğliq voqealarga asoslangan. Asar hikoya içida hikoya tarzida yozilgan bölib, ularda inson tarbiyasi, xulq-atvori b-n boğliq ğoyalar ilgari su-rilgan. Hikoyalarida xalq ertaklari ta'siri sezilib turadi; 5. «Iskandarnoma» dostoni (1190—1200) da N.G. özining odil va ma'rifatli şoh, komil inson, ideal jamiyat haqidagi orzularini Iskandar obrazi va xayo-liy tasvirlar orqali ifodalagan. «Xamsa» Şarq xalqlari adabiyotlari rivojiga katta ta'sir etgan. 13-a.dan boşlab bir qança şoirlar (Amir Xusrav Dexdaviy, Navoiy, Jomiy va b.) «Xamsa» yozganlar.

Navoiydan tortib barça özbek şoirlari N.G.ni özlariga ustoz deb bilişgan. Navoiy «Nasoyim ul-muhab-bat»da uni şayxlar qatorida zikr etgan. 14-a. örtalarida Qutb Xorazmiy «Xusrav va Şirin» dostonini turkiy tilga tarjima qilgan. Haydar Xorazmiy şoirning «Maxzan ul-asror» asa-riga javoban «Gulşan ul-asror» dostonini bitgan. Ogahiy «Haft paykar»ni nasriy tarjima qilgan.

«Nizomiy şe'riyatidan» töplami Şoislom Şomuhamedov tarjimasida çop etilgan (1983). Unda şoir kasidalari, ğazallari, qit'alari, ruboiylari va hikmatlaridan namunalar, şuningdek, «Maxzan ul-asror» va «Haft paykar» dostonlaridan parçalar mavjud. Toşkent ped. in-tiga Nizomiy nomi berilgan (1947). Asarlari asosida kinofilm va baletlar, tas-viriy polotnolar yaratilgan.

As: Nizomiy Ganjaviy, Guldasta,T., 1947; Nizomiy şe'riyatidan, T., 1983; Injular ummoni, T., 1989.

Ad.: Bertels Ye. E., Izbranniye trudi, Nizami i Fuzuli, M., 1962; Erkinov S, Ğanixonov M., Nizomiy Ganjaviy, T., 1992; Homidiy H., Köhna Şarq darğalari, T., 1999; Abdurahmon Jomiy, Bahoriston, T., 1997; Alişer Navoiy, Nasoyim ul-muhabbat, 17-j., T., 2001.

Ergaş Oçilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НИЗОМИЙ ГАНЖАВИЙ (тахаллуси; асл исм-шарифи Абумуҳаммад Илёс ибн Юсуф ибн Закий Муайяд) (1141 — Ганжа ш., Озарбайжон — 1209.12.3) — озарбайжон шоири ва маърифатпарвари. Ота-боболари Эроннинг Қум ш.дан бўлиб, онаси (Ганжа атрофидаги қишлоқлардаги) курд саркардаларидан бирининг қизи бўлган.

Қуръонни ёд олган. Фиқҳ, тарих, геогр., фалсафа, мантиқ ва адабдан таълим олиб, уларнинг ҳар бирида устод даражасига етишган. Табиий фанлар, хусусан, табобат ва илми нужум (аст-рономия)ни ҳам яхши билган. Замона-вий илмлардан ташқари, юнон фалса-фаси ва адабиёти, эроний халқларнинг исломдан олдинги сўз санъати, хали-фалик даври илмийадабий асарлари, яҳудий ва насроний халқлари тарихи, Кавказ халқларининг ўтмишидан етарли маълумотга эга бўлган. У етук математик сифатида ҳам эътироф этилган.

12-а.да Хуросон ва Мовароуннаҳрнинг кўплаб шаҳарлари, жумладан, Ганжада ҳам жавонмардлик ёки ахийлик б-н машҳур ҳаракат кенг ёйилган. Ҳаракат аъзолари, асосан, косиб ва ҳунармандлардан иборат бўлиб, улар золим ҳукмдор ва амалдорларга қарши курашган, кенг халқ оммасининг манфаатларини ҳимоя қилган. Эзгулик, адолат, инсоф, мурувват, лутфу карамни шиор қилиб олган бу тоифа илму маърифатга катта аҳамият берган. Н.Г. бу ҳаракат кридаларини ҳурмат қилган ва уларга мойил бўлган. Н.Г. шахсия-ти, дунёқараши ва ижтимоий ақидалари шу ташкилот гоялари, косиб ва ҳунармандлар таъсирида камол топган. Н.Г. ўз асарларини ўша замондаги шоҳ ва шаҳзодаларга бағишлаган, лекин сарой шоири бўлишни истамаган, бу ҳакдаги таклифни рад этган.

Н. Г.нинг 20 минг байтдан иборат шеърий девони бўлган. Шоирнинг лирик шеърлари турли баёз ва тўпламлардан таркиб топиб, жамланган. Лекин ундан айрим парчалар: 16 қасида, 192 ғазал, 5 қитъа, 68 рубоий ва 17 байт сақланиб қолган, холос.

Асосий асари «Хамса»: 1. «Маҳзан ул-асрор» («Сирлар хазинаси», 1173 ёки 1180)да муқаддима ва хотимадан ташқари 20 мақола бўлиб, ҳар мақолага оид 20 ҳикоя мавжуд. Асарда шоир яшаган даврнинг муҳим ижти-моийсиёсий ва ахлоқий-таълимий масалалари акс этган. Кейинчалик бу асарга жавобан форсий ва туркий адабиётларда 40 дан ортиқ достонлар (Навоий, «Ҳайрат ул-аброр») яратилган. 2. «Хусрав ва Ширин» (1181) севги ва са-доқат мавзуида; 3. «Лайли ва Мажнун» достони (1188) араб ривоятлари асосида яратилган; 4. «Ҳафт пайкар» достони (1196) Бахром Гўр ва унинг номи б-н боғлиқ воқеаларга асосланган. Асар ҳикоя ичида ҳикоя тарзида ёзилган бўлиб, уларда инсон тарбияси, хулқ-атвори б-н боғлиқ ғоялар илгари су-рилган. Ҳикояларида халқ эртаклари таъсири сезилиб туради; 5. «Искандарнома» достони (1190—1200) да Н.Г. ўзининг одил ва маърифатли шоҳ, комил инсон, идеал жамият ҳақидаги орзуларини Искандар образи ва хаё-лий тасвирлар орқали ифодалаган. «Хамса» Шарқ халқлари адабиётлари ривожига катта таъсир этган. 13-а.дан бошлаб бир қанча шоирлар (Амир Хусрав Дехдавий, Навоий, Жомий ва б.) «Хамса» ёзганлар.

Навоийдан тортиб барча ўзбек шоирлари Н.Г.ни ўзларига устоз деб билишган. Навоий «Насойим ул-муҳаб-бат»да уни шайхлар қаторида зикр этган. 14-а. ўрталарида Қутб Хоразмий «Хусрав ва Ширин» достонини туркий тилга таржима қилган. Ҳайдар Хоразмий шоирнинг «Махзан ул-асрор» аса-рига жавобан «Гулшан ул-асрор» достонини битган. Огаҳий «Ҳафт пайкар»ни насрий таржима қилган.

«Низомий шеъриятидан» тўплами Шоислом Шомуҳамедов таржимасида чоп этилган (1983). Унда шоир касидалари, ғазаллари, қитъалари, рубоийлари ва ҳикматларидан намуналар, шунингдек, «Махзан ул-асрор» ва «Ҳафт пайкар» достонларидан парчалар мавжуд. Тошкент пед. ин-тига Низомий номи берилган (1947). Асарлари асосида кинофильм ва балетлар, тас-вирий полотнолар яратилган.

Ас: Низомий Ганжавий, Гулдаста,Т., 1947; Низомий шеъриятидан, Т., 1983; Инжулар уммони, Т., 1989.

Ад.: Бертельс Е. Э., Избранные труды, Низами и Фузули, М., 1962; Эркинов С, Ғанихонов М., Низомий Ганжавий, Т., 1992; Ҳомидий Ҳ., Кўҳна Шарқ дарғалари, Т., 1999; Абдураҳмон Жомий, Баҳористон, Т., 1997; Алишер Навоий, Насойим ул-муҳаббат, 17-ж., Т., 2001.

Эргаш Очилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.