Nizomiy Ganjaviy

+ Nizomiy Ganjaviy (taxallusi; asl ismi Abu Muhammad Ilyos ibn Yusuf ibn Zakiy Muayyad; 1141, Ganja — 1209) — Ganja şahrida yaşab ijod qilgan şoir va mutafakkir, beş dostondan iborat «Xamsa» asarining muallifi. ÖzME uni oz…

+ ## Hayoti

+ Rusça Vikipediyaga köra, şoirning hayoti haqida ma'lumot juda kam va ular asosan uning özi asarlarida keltirgan işoralarga tayanadi. An'anaviy tuğilgan yili 1141 bölib, uni YUNESKO ham rasman qabul qilgan; vafot sanasi h…

+ ÖzME'ga köra, şoirning ota-bobolari Eronning Qum şahridan kelgan, onasi esa Ganja atrofidagi kurd sarkardalaridan birining qizi bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, ota-onasi erta vafot etgan va uni tağasi tarbiyalagan. Şoir…

+ ## Bilimi va dunyoqaraşi

+ Nizomiy öz davrining nihoyatda bilimdon kişisi bölgan. ÖzME'ga köra, u Qur'onni yod olgan, fiqh, tarix, geografiya, falsafa, mantiq va adabni puxta egallagan, tibbiyot va astronomiyani ham yaxşi bilgan, yunon falsafasi, …

+ ÖzME qayd etişiça, XII asrda Ganjada hunarmand va kosiblarni birlaştirgan, adolat, saxovat va javonmardlikni şior qilgan axiylik harakati keng yoyilgan bölib, şoir dunyoqaraşining şakllanişiga uning ğoyalari ta'sir körsa…

+ ## Ijodi

+ ÖzME'ga köra, Nizomiyning 20 ming baytli devoni bölgan, biroq undan faqat 16 qasida, 192 ğazal, 5 qit'a, 68 ruboiy va bir neça bayt bizgaça yetib kelgan.

+ Şoirning asosiy asari — «Xamsa» (forsça «Panj ganj» — «Beş xazina») beş dostondan iborat:

+ - **«Mahzan ul-asror»** («Sirlar xazinasi») — 20 maqola va ularga ilova qilingan hikoyatlardan tuzilgan axloqiy-falsafiy doston; - **«Xusrav va Şirin»** — Sosoniy şoh Xusrav Parviz bilan Şirinning muhabbati va Farhodning…

+ Dostonlarning yozilgan yillari manbalarda turliça beriladi: ÖzME «Mahzan ul-asror»ni 1173 yoki 1180-yilga, «Iskandarnoma»ni 1190–1200-yillarga oid deb hisoblaydi; inglizça Vikipediya esa birinçi dostonni 1163-yilga, «Isk…

+ ## Ta'siri

+ «Xamsa» Şarq adabiyotining keyingi taraqqiyotiga ulkan ta'sir körsatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Amir Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy, [[m:1107|Alişer Navoiy]], Fuzuliy va boşqa köplab şoirlar unga javob tarzida do…

+ ÖzME'ga köra, özbek mumtoz adabiyoti vakillari Nizomiyni öz ustozi deb bilgan. Navoiy «Nasoyim ul-muhabbat»da uni şayxlar qatorida tilga olgan. XIV asrda Qutb Xorazmiy «Xusrav va Şirin»ni turkiy tilga ögirgan, Haydar Xor…

+ ## Milliy mansubligi haqidagi bahs

+ Rusça Vikipediyaga köra, XX asrning 1940-yillarigaça Nizomiy fors şoiri sifatida tan olingan; 1940-yillarda, uning 800 yilligi munosabati bilan, sovet ilmida u rasman ozarbayjon şoiri deb e'lon qilingan. Bugungi kunda Ğa…