Farididdin Attor
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 45–46-b. — ziyouz.com
Farididdin Attor (taxallusi; asl ism şarifi Muhammad Abu Bakr ibn Ibrohim; taxm. 1148/51 — Nişopur — 1219/21) — mutasavvif şoir. Asarlarida tasavvufni tarğib qilgan. Mansur Halloj, Boyazid Bistomiy ta'limotidagi ğoyalarni davom ettirgan. F.A. falsafasining asosini tavhid (Allohning yagonaligini tan oliş) ilmi taşkil etadi. Unga köra, tavhid faqat Allohning yagonaligini tan oliş emas, balki u b-n qöşilişga intiliş, ya'ni insonning mutlaq Ruh tomon intilişini anglatadigan jarayondir. F.A.ning «Bulbulnoma», «Mantiq uttayr», «Uşturnoma» asarlari ramziyallegorik timsollar asosida yozilgan. «Javhar uzzot», «Xayloj», «Asrornoma», «Şarh ulqalb», «Musibatnoma» kabi dostonlari bevosita muhokamamuşohada, fikriyşuuriy bayonlar tarzida bitilgan. Bundan taşqari, «Xusravnoma»ga öxşab majoziy işqni kuylagan romantiksarguzaşt asari ham bor. F.A.ning 2 qismdan iborat «Javhar uzzot» asarida butun ruhiy va moddiy olamlar yagonaligi ta'riflangan. Ilox. har bir zarrada mavjud, ammo uni oddiy köz b-n köriş mumkin emas. Alloh öz borliğida ham pinhonu ham paydo, barça aşyolar yolğiz javhardan kelib çiqqan. «Asrornoma»da bu fikr yanada aniqroq ifodalangan. F.A. asarlarida xalq oğzaki ijodidan unumli foydalangan. «Mantiq uttayr» (1175, bu asar «Maqomoti tuyur» deb ham nomlangan) asari maşhur. Alişer Navoiy bolalik çoğida bu dostonni yod olib, uning ta'sirida «Lison uttayr» («Quş tili») dostonini yozgan. Uşbu asar tasavvufning eng yirik adabiy yodgorligi hisoblanadi. Bundan taşqari, F.A. «Pandnoma», «Besarnoma», «Devon», «Vuslatnoma,» «Tazkirat ulavliyo» kabi asarlar muallifi. F.A.ning «Ilohiynoma» asari ham masnaviy yölida bitilgan işqiyma'rifiy, falsafiyaxloqiy dostondir. Masnaviyda 282 ta rivoyat, hikoyat va qissalar bayon etilgan. F.A. Haq va qaqiqat tuşunçalarini hamma vaqt inson mohiyatiga boğlab tuşuntirgan. Zero, tavhid mohiyati ham, haqiqat ham oxir oqibat inson mohiyati va haqiqati b-n izoxlangan. F.A.ning 96 bobdan iborat «Tazkirat ulavliyo» asari nasrda bitilgan yagona va maşhur asar bölib, unda tasavvuf şayxlari, avliyoulloxlarning hayoti, kaşfu karomatlari bayon etilgan. Asarning Özbekiston FA Şarqşunoslik intida 10 dan ziyod qölyozma nusxalari, Bombay va Lohurda 1877, 1887, 1895, 1900, 1903 y.larda naşr qilingan bosma nusxalari hamda Xojaşoh ibn Sayyid Axmad Xorazmiy özbek tiliga tarjima qilgan 4 qölyozma nusxasi mavjud. Uşbu asarning Mirzo Kenjabek tomonidan özbekçaga qilingan tarjimasi «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» davlat ilmiy naşriyotida çop etilgan (1997).
Ac: Ilohiynoma, T., 1994.
Habib Abdunazar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФАРИДИДДИН АТТОР (тахаллуси; асл исм шарифи Муҳаммад Абу Бакр ибн Иброҳим; тахм. 1148/51 — Нишопур — 1219/21) — мутасаввиф шоир. Асарларида тасаввуфни тарғиб қилган. Мансур Ҳаллож, Боязид Бистомий таълимотидаги ғояларни давом эттирган. Ф.А. фалсафасининг асосини тавҳид (Аллоҳнинг ягоналигини тан олиш) илми ташкил этади. Унга кўра, тавҳид фақат Аллоҳнинг ягоналигини тан олиш эмас, балки у б-н қўшилишга интилиш, яъни инсоннинг мутлақ Руҳ томон интилишини англатадиган жараёндир. Ф.А.нинг «Булбулнома», «Мантиқ уттайр», «Уштурнома» асарлари рамзийаллегорик тимсоллар асосида ёзилган. «Жавҳар уззот», «Хайлож», «Асрорнома», «Шарҳ улқалб», «Мусибатнома» каби достонлари бевосита муҳокамамушоҳада, фикрийшуурий баёнлар тарзида битилган. Бундан ташқари, «Хусравнома»га ўхшаб мажозий ишқни куйлаган романтиксаргузашт асари ҳам бор. Ф.А.нинг 2 қисмдан иборат «Жавҳар уззот» асарида бутун руҳий ва моддий оламлар ягоналиги таърифланган. Илох. ҳар бир заррада мавжуд, аммо уни оддий кўз б-н кўриш мумкин эмас. Аллоҳ ўз борлиғида ҳам пинҳону ҳам пайдо, барча ашёлар ёлғиз жавҳардан келиб чиққан. «Асрорнома»да бу фикр янада аниқроқ ифодаланган. Ф.А. асарларида халқ оғзаки ижодидан унумли фойдаланган. «Мантиқ уттайр» (1175, бу асар «Мақомоти туюр» деб ҳам номланган) асари машҳур. Алишер Навоий болалик чоғида бу достонни ёд олиб, унинг таъсирида «Лисон уттайр» («Қуш тили») достонини ёзган. Ушбу асар тасаввуфнинг энг йирик адабий ёдгорлиги ҳисобланади. Бундан ташқари, Ф.А. «Панднома», «Бесарнома», «Девон», «Вуслатнома,» «Тазкират улавлиё» каби асарлар муаллифи. Ф.А.нинг «Илоҳийнома» асари ҳам маснавий йўлида битилган ишқиймаърифий, фалсафийахлоқий достондир. Маснавийда 282 та ривоят, ҳикоят ва қиссалар баён этилган. Ф.А. Ҳақ ва қақиқат тушунчаларини ҳамма вақт инсон моҳиятига боғлаб тушунтирган. Зеро, тавҳид моҳияти ҳам, ҳақиқат ҳам охир оқибат инсон моҳияти ва ҳақиқати б-н изохланган. Ф.А.нинг 96 бобдан иборат «Тазкират улавлиё» асари насрда битилган ягона ва машҳур асар бўлиб, унда тасаввуф шайхлари, авлиёуллохларнинг ҳаёти, кашфу кароматлари баён этилган. Асарнинг Ўзбекистон ФА Шарқшунослик интида 10 дан зиёд қўлёзма нусхалари, Бомбай ва Лоҳурда 1877, 1887, 1895, 1900, 1903 й.ларда нашр қилинган босма нусхалари ҳамда Хожашоҳ ибн Саййид Ахмад Хоразмий ўзбек тилига таржима қилган 4 қўлёзма нусхаси мавжуд. Ушбу асарнинг Мирзо Кенжабек томонидан ўзбекчага қилинган таржимаси «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» давлат илмий нашриётида чоп этилган (1997).
Ac: Илоҳийнома, Т., 1994.
Ҳабиб Абдуназар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.