Masnaviy
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Masnaviy (arab. «ikkilik»; köpligi — masnaviyot) — har bir baytining misralari qofiyadoş bölgan va baytdan baytga qofiyasi yangilanib boradigan şe'riy şakl. Arab, fors, turkiy va hind-urdu adabiyotlarida qöllangan.
Ta'rifi
13Masnaviyda qofiya sxemasi a-a, b-b, v-v kabi boradi. Uzunligi çeklanmagan, baytlar soni notayin. Inglizça manbada köpçilik masnaviylar ön bir, goho ön böğinli vaznda yozilişi aytiladi. Rus tilidagi manbaga köra, vazn va uslub asar mavzusiga boğliq bölgan: ta'limiy masnaviylar qahramonlik va işqiy masnaviylardan farq qilgan. Odatda asar Xudoga hamd bilan boşlangan.
Mumtoz özbek adabiyotida (masalan, Alişer Navoiy asarlarida) syujetli kiçik şe'riy asarlar ham, dostonlar ham masnaviy deb yuritiladi. Arab muzdavij şe'riyatida esa köpinça a-a-a, b-b-b, v-v-v qofiya tartibi uçraydi.
Tarixi
13Rus tilidagi manbaga köra, masnaviy örta fors tili davrida paydo bölgan. Ingliz tilidagi manbada fors tilidagi ilk ma'lum masnaviy somoniylar davriga oid ekani, zamonaviy olimlar uni arab şaklining emas, eron şe'riy şaklining davomi deb hisoblaşi aytiladi. Arab muzdavij şe'riyati Abbosiylar davrida keng tarqalgan.
11-asrda Gurgoniy, Ayyuqiy, Unsuriy kabi şoirlar işqiy dostonlarni masnaviyda yozgan. Keyinroq Nizomiy Ganjaviy, Sanoiy, Attor va Jaloliddin Rumiy şu janrda ijod qilgan. Rusça manbaga köra, 14–16-asrlarda janr turkiy va arab şe'riyatiga ham yoyilgan.
Turkiy adabiyotda masnaviy şakli ilk bor Yusuf Xos Hojibning «Qutadğu bilig» asarida qöllangan. Durbekning «Yusuf va Zulayho», Haydar Xorazmiyning «Maxzan ul-asror» asarlari ham masnaviyda bitilgan. Navoiy davriga kelib masnaviy epik şe'riyatning asosiy janriga aylangan. Inglizça manbaga köra, turk mesnevisi Usmonlilar davri oxirigaça muhim örin tutgan.
Namunalari
13- Firdavsiyning «Şohnoma»si — rusça manbada fors milliy eposi, masnaviyning eng maşhur namunasi sifatida körsatilgan.
- Jaloliddin Rumiyning «Masnaviyi ma'naviy» asari — olti kitob, taxminan 25 000 bayt; tasavvufda alohida diniy ahamiyatga ega.
- Attorning «Quşlar nutqi», Sanoiyning «Haqiqat boği» kabi tasavvufiy asarlari.
- Navoiyning «Xamsa» va «Lison ut-tayr» asarlari.
- Hozirgi özbek şe'riyatida: H. Olimjonning «Özbekiston» şe'ri, Ğ. Ğulomning «Kökan» va «Egalari egallaganda» dostonlari.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Masnaviy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1076 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMasnaviy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1076
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1076
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.