Nasafiy

Abul Barakot Abdulloh ibn Ahmad ibn Mahmud an-Nasafiy (vafoti 1310) — mufassir, muhaddis va fiqhşunos olim. U hanafiy mazhabiga mansub bölib, moturidiya kalomi vakili sifatida ham tanilgan. Eng maşhur asari — „Madorik at-tanzil va haqoyiq at-ta'vil“ tafsiri.

Töliq ismi Abul Barakot Abdulloh ibn Ahmad ibn Mahmud Hofiz ad-Din an-Nasafiy. „Nasafiy“ nisbasi Transoksianadagi Nasaf şahriga (hozirgi Qarşi, Özbekistonning janubi) işora qiladi. Rus va ingliz Vikipediyasi ma'lumotlariga köra, „Hofiz ad-Din“ (Din himoyaçisi) faxriy unvoni unga islom ilmlariga qöşgan hissasi uçun berilgan.

Tuğilgan sanasi noma'lum. Rus Vikipediyasida taxminan hijriy 620-yil deb körsatilgan. Tuğilgan joyi haqida ham ikki xil qaraş bor: rus va ingliz Vikipediyasiga köra u Izajda (hozirgi Xuziston, Eron) tuğilgan, boşqa manbalar esa Nasaf (Suğdiyona)da tuğilgan deydi.

Ustozlari orasida Muhammad ibn Abdusattor al-Kardariy (hijriy 642-yilda vafot etgan), Hamid ad-Din Ali ibn Muhammad ar-Ramuşiy al-Buxoriy (666-yilda vafot etgan) va Badr ad-Din Javohir-zoda (651-yilda vafot etgan) bor. Şogirdlari qatorida Muzaffar ad-Din ibn as-Saatiy va Husam ad-Din as-Signoqiy tilga olinadi.

Rus Vikipediyasiga köra, u Kermondagi al-Qutbiya as-Sultoniya madrasasida va boşqa şaharlarda dars bergan, moturidiya kalomi nuqtai nazaridan qarmatlar va mötazilalar bilan munozara olib borgan. Özbek Vikipediyasi hayotining sönggi yillarida Bağdodda mudarrislik qilganini qayd etadi.

Manbalarda vafot sanasi borasida ziddiyat bor. Özbek Vikipediyasi vafot yilini 1310 deb, joyini Bağdod deb körsatadi. Rus va ingliz Vikipediyasiga köra, u hijriy 710-yil (1310) rabiul avval oyida, juma kuni keçqurun Bağdodda vafot etgan va Xuziston bilan Isfahon oraliğidagi Izaj şahrida dafn etilgan. Quraşiy va Ibn Tağriberdiga tayanib, vafoti hijriy 701-yil (1301) deyilgani ham keltiriladi.

Rus Vikipediyasiga köra, uning taxminan 20 ta asari ma'lum. Eng maşhurlari:

• „Madorik at-tanzil va haqoyiq at-ta'vil“ — Qur'on tafsiri. Özbek Vikipediyasiga köra, uni yozişda Zamaxşariyning „Kaşşof“ tafsiridan foydalangan; asar islom öquv yurtlarida qöllanma sifatida işlatiladi.
• „Kanz ud-daqoiq“ — hanafiy mazhabi böyiça şariat hukmlari töplami. Özbek Vikipediyasiga köra, unda hanafiylik va şofi'iylik mazhablarining qiyosiy jihatlari aks etgan; asar Nasrulloh Kermoniy tomonidan fors tiliga tarjima qilingan.
• „Manor al-anvor fi usul al-fiqh“ — fiqh usuli böyiça asar.
• „Umdat al-aqoid“ — kalom böyiça risola, sunniy aqidalarni bayon qiladi. Uni 1843-yilda ingliz şarqşunosi Uilyam Kyureton Londonda naşr etgan. Muallif unga „al-Itimod“ nomli şarh ham yozgan.
• „al-Musaffo“ — Abu Hafs Umar an-Nasafiyning mazhablar örtasidagi ixtilofga bağişlangan şe'riy asariga şarh.

Rus va ingliz Vikipediyasida u hanafiy fiqhining klassik davri va moturidiya maktabining yirik namoyandalaridan biri sifatida ta'riflanadi. Ibn Hajar al-Asqalaniy uni „dunyo allomasi“, Ibn Tağriberdi „Şayx al-islom“ deb atagan; ayrim olimlar uni hanafiy fiqhidagi mujtahidlar qatoriga kiritgan. Asarlari qölyozmalari Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutining qölyozmalar fondida va boşqa kitob xazinalarida saqlanadi.