Qarşi

Qarşi — Özbekiston Respublikasining Qaşqadaryo viloyatidagi şahar (1926-yildan) va viloyat markazi (1943-yildan). U turli davrlarda Naxşab, Navtaka, Nasaf nomlari bilan yuritilgan, 1926—1937-yillarda Behbudiy deb atalgan.

Wikipedia maqolasiga köra, şahar tarixi miloddan avvalgi 8–7-asrlarga borib taqaladi; Yerqörğonda olib borilgan arxeologik qazişmalar şu davrda şahar şakllanganini va qalin devor bilan öralganini körsatgan. Rus tilidagi maqolada esa aholi punkti 7-asrdan miloddan avval paydo böla boşlagani, mudofaa devorlari qoldiqlari 1999-yilda arxeologlar tomonidan örganilgani aytiladi. Şahar Söğdiyonaning yirik şaharlaridan biri bölgan, keyinroq Ahamoniylar, Iskandar Maqduniy davlati, Yunon-Baqtriya va Parfiyona tarkibiga kirgan. 710-yilda fath etilgaç, u Nasaf deb atala boşlagan. 9-asr boşida Somoniylar, 11-asrda qoraxoniylar, möğullar bosqini arafasida Xorazm sultonligi tarkibida bölgan. 1220-yillarda Çingizxon qöşinlari Nasafni vayron etgan.

14-asrda Çiğatoy ulusi hukmdori Kebekxon (1318—1326) Nasafdan 2 farsax uzoqlikda qasr qurdirib, poytaxtni şu yerga köçirgan; şahar şu qasr nomi bilan Qarşi deb atala boşlagan. Şayboniylar davrida Qaşqadaryo ustiga köprik, Kökgumbaz jomeʼ masjidi va boşqa inşootlar qurilgan; Abdullaxon II davrida Abdullaxon madrasasi (1590-1591) va hammom (1592-1593) barpo etilgan. 1512-yilda Najmi Soniy qöşinlari şaharni egallab, aholini qirğin qilgan. Buxoro xonligida Qarşi beklik markazi bölgan. Rus tilidagi maqolaga köra, 1868-yilda Samarqand Rossiya imperiyasi tomonidan olingaç, Qarşi Buxoro amirligida Buxorodan keyingi ikkinçi yirik şahar bölgan. 2006-yilda şaharning 2700-yilligi UNESCO şafeligida nişonlangan.

Nomning kelib çiqişi haqida turli fikrlar bor: V. V. Bartold uni Kebekxon qurdirgan saroy («qarşi») bilan boğlaydi; Boburnomada esa nom möğul tilidan olingani aytiladi.

Şahar Qaşqadaryo vohasining markazida, Qaşqadaryo böyida, xalqaro temir yöl va avtomobil yöllari kesişgan joyda joylaşgan. Maydoni 8 ming 308,9 gektar (2025-yil). Rus tilidagi maqolaga köra, u Pomir-Oloy toğ tizimining ğarbiy çekkasida, Qarşi vohasida, Kungurtov yuksakligi etagida joylaşgan; iqlimi quruq, yillik yoğin 200—400 mm. Ingliz tilidagi maqola iqlimni sovuq yarim çöl (BSk) deb tasniflaydi.

Aholisi 306,3 ming kişi (2026-yil 1-yanvar holatiga köra). Boşqa manbalarda 278,3 ming (2021-yil taxmini) va 254,6 ming (2014-yil 1-yanvar) raqamlari keltirilgan.

Şaharda paxta tozalaş, yoğ-ekstraksiya, sut, plastmassa buyumlari zavodlari, göşt va un kombinatlari, tikuvçilik fabrikasi, töqimaçilik va quriliş materiallari korxonalari bor. 6 ta bozor va 17 ta bank filiali xizmat körsatadi. Ingliz tilidagi maqolaga köra, şahar tabiiy gaz qazib olişda ahamiyatli va yassi töqima gilamlari bilan maşhur; Şurtan gaz-kimyo majmuasi asosida gazdan suyuq yoqilği işlab çiqaruvçi zavod qurilişi aytilgan. Qarşidan Toşkent, Samarqand, Buxoro, Andijon, Termizga avtobus va poyezd qatnaydi; aeroportdan Moskva, Toşkent va Sankt-Peterburg yönalişlarida reyslar bor.

Şaharda Qarşi davlat universiteti, Qarşi davlat texnika universiteti, 4 teatr (jumladan viloyat musiqali drama teatri va qöğirçoq teatri), viloyat ölkaşunoslik muzeyi, filarmoniya va 13 kutubxona faoliyat körsatadi. Me'moriy obidalardan Kök Gumbaz masjidi (16-asr), qadimiy hammom (16-asr), Qaşqadaryo ustidagi qadimiy köprik (1583), Şarafboy madrasasi, Çarmgar masjidi, Bekmir madrasasi (1905), Abdulazizxöja va Qiliçbek madrasalari saqlanib qolgan. Rus va ingliz tilidagi maqolalarda Odina masjidi, Yerqörğon şahristoni va Ikkinçi jahon uruşi yodgorligi ham tilga olinadi.

Futbolda Nasaf klubi (2011-yilgi AFC Kubogi çempioni) va ayollar futboli böyiça Sevinç klubi şaharda joylaşgan; „Markaziy“ stadioni 21 ming örinli. Qarşidan Nasafiy taxallusi bilan köplab olim va şoirlar yetişib çiqqan.