Qarşi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 73–75-b. — ziyouz.com
Qarşi (1926 37 yillarda Behbudiy) — Qaşqadaryo viloyatidagi şahar (1926 yildan), viloyat markazi (1943 yildan). Qaşqadaryo vohasining markazida, Qaşqadaryo böyida, xalqaro t. yil va avtomobil yöllari kesişgan joyda. Mayd. 7,5 ming ga. Aholisi 220 ming kişi (2005). Q. Özbekistonning qadimiy şaharlaridan biri. U turli davrlarda Bolo, Naşebolo, Naxşab, Nasaf, nomlari bilan yuritilib, 14-asrdan Q. deb atala boşlagan.
«Qarşi» nomining kelib çiqişi tögrisida turli fikr va taxminlar mavjud. V.V. Bartold şaharning nomi möğul xoni Kepakxon qurdirgan «Qarşi» (qad. turkiyçada «saroy» ma'nosini anglatgan) bilan bogliq deb ta'kidlaydi. «Qutadğu bilig» («Saodatga yöllovçi bilim») dostonida «Qarşi» atamasi «saroy» va «qarama-qarşi turiş» ma'nosida qöllangan. «Boburnoma»da ham bu nom möğul tilidan olinganligi ta'kidlangan. Keltirilgan taxminlarda atamaning «qarşi» — saroy, qasr ma'nolari köproq qöllanadi. Dastlabki şahar Qaşqadaryo vohasida «Naxşab» (suv obod qilgan, suv naqş bergan manzil) nomi bilan mil. av. 7-asrda Yerqörğon örnida vujudga kelib, uning atrofi qal'a devori bilan örab olingan (uşbu qal'a devorlarining qoldiqlari arxeologlar tomonidan 1999 yil da örganilgan). Şaharning yana bir nomi Novtak — Navtaka — yangi bino deb ham talqin qilinadi. Mil. av. 6-asrda şahar kengayib, içki devor bilan öralib (hoz. saqlangan), mayd. 35 ga ni taşkil etgan. Aleksandr Makedoniyalik bosqini davrida şahar vayron qilingan. Şundan keyin uning vohadagi yetakçi şahar sifatidagi maqomi pasayib borgan. Mil. av. 3—2-asrlarda şahar taşqi qal'a devori bilan öralgan (mayd. 150 ga bölgan). 2—1-asrlarda (hoz. temir yöl stansiyasi hududida) yangi harbiy-siyosiy markaz maqomini olgan ZahhokiMoron qal'asi bunyod etildi. Bu qal'a ham Naxşab nomini olib asta-sekin kengaya bordi (qoldiqlari hoz. Şulluktepa deb ataladi). Kidariylar öz qarorgohini 468 yil da yangi Naxşabga köçirdilar. 710 yil da arablar şahar (Naxşab arabça talaffuzda «Nasaf») va uning atrofidagi hududlarni bosib oldilar. 9—13-asrlarda Naxşab (Nasaf) ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jihatdan ravnaq topdi. 10-asrda Nasafda öşa davr musulmon olamida ilmiy kongress — «majlisi tadris» ötkazilgan. Örta asrlarda Nasaf orqali Eron va Hindistonni Rossiya va Yevropa davlatlari bilan boğlagan muhim karvon yöllari ötgan, savdohunarmandçilik rivojlangan.
1220 yil da Nasafni Çingizxon qöşinlari vayron qildi. Undan keyingi davrda (14-asrda) voha markazi 3marta hoz. Qarşi şahrining eski şahar qismi örnida qayta tiklandi. Çiğatoy ulusi xoni Kepakxon (131826) Nasafdan 2 farsax (12— 14 km) uzoqlikda qasr qurdirib, poytaxtni Qarşi deb atalgan bu qal'aga köçirgan. Şahar hududidan topilgan arxeologik yodgorliklar, bino qoldiqlari Q. da 14-asr ning 1-yarmida bir qança koşinkor imoratlar mavjud bölganligidan dalolat beradi.14-asr ning 2-yarmida şahar qörğoni atrofi ğişt va paxsa devor bilan öralgan, şaharda Odina masjidi qurilgan. Qal'a atrofida 2,5—3 m çuqurlikda xandaq qazilgan Xandaqustida4taqötarma qöprik bölgan. Şaxar qörgoni hududi 40 ga ni taşkil etgan. 16-asrda şahar yaqinida yirik Namozgoh masjidi (hoz. me'moriy yodgorlik), hammom binolari qadimiy kötargan. Aştarxoniylar davridan Q. Buxoro taxti merosxörlari turadigan joyga aylandi. Imomqulixon davrida (1614—15 yillarda) Qaşqadaryodan Qarşi çöliga kanal çiqarilgan. 17—18-asrlarda Q. Qaşqadaryo vohasidagi birinçi şaharga aylandi. Q. 16-asrdan 20-asr boşlarigaça Buxoro xonligi (amirligi)ning Qarşi bekligi nufuzli markazi bölgan. Hunarmandçilik rivojlangan, pul zarb qilingan. Manğitiylar davrida Q.da hammom, madrasa, xonaqoh, sardoba va suğoriş inşootlari bunyod etilgan. Şahar va uning atrofi obodonlaşgan. Vengriyalik olim Xerman Vamberi 1863 yil da Q. da bölib, şaharda 10 ta karvonsaroy, katta bozor bölganligini yozadi. Aholisining 25 mingga yaqin asosiy qismi özbeklar deb ta'kidlaydi.Paxta tozalaş, yoğekstraksiya, sut, pivo, motor ta'mirlaş, ta'mirlaşmexanika, uysozlik, plastmassa buyumlari zdlari, göşt va un ktlari, tikuvçilik f-kasi, quriliş materiallari, t. yil transporti, töqimaçilik korxonalagş bor. 7 qöşma korxona, jumladan Uzbekiston—Turkiya qöşma korxonasi işlab turibdi. Tuksiz gilamlar (paloslar) işlab çiqariladi. «Yerqörğon» ulgurji, «Osiyo» quriliş, «Farhod» xöjalik mollari bozorlari va boşqalar mavjud. Qarşi davlat unti, Qarşi muhandislikiqtisodiyot inti, tibbiyot, ped. va boşqalar jami 13 kasb-hunar kolleji, 3 akademik litsey, 9 litsey va litseyinternat, 2 gimnaziya, 44 umumiy ta'lim, şuningdek, bolalar musiqa maktablari, 4 teatr (şu jumladan, viloyat musiqali drama teatri, viloyat qöğirçoq teatri va boşqalar), viloyat ölkaşunoslik muzeyi, filarmoniya, 13 kutubxona, 5 klub, 3 madaniyat va istirohat boği faoliyat körsatadi. 22 kasalxona, ambulatoriyapoliklinika va boşqalar tibbiy muassasalar bor. Q — Toşkent, Q. — Samarqand, Q — Buxoro va boşqalar yönalişlarda xamda tuman markazlariga avtobuslar va marşrutli taksilar qatnaydi. Q. aeroportidan Q. — Moskva, Q — Andijon, Q — Toşkent yönalişlaridagi havo yöllarida samolyotlar qatnovi yölga qöyilgan. Q. da Kökgumbaz masjidi (16-asr), qadimiy hammom (16-asr), Qaşqadaryo ustidagi qadimiy köprik (1583), Şarofboy madrasasi (18-asr boşlarida), Çarmgar masjidi (19-asr örtalari), Bektemir madrasasi (1905), Xoja Abdulaziz madrasasi (19a), Qiliçbek madrasasi (19-asr) va boşqalar me'moriy obidalar saklanib qolgan.
Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004 yil 29 sentyabrdagi «Qarşi şahrining 2700 yilligini nişonlaşga tayyorgarlik köriş töğrisida»gi qarori va Uzbekiston Resggublikasi Prezidentining 2005 yil 26 iyuldagi «Qarşi şahrining 2700 yilligini nişonlaşga doir qöşimça çoratadbirlar töğrisida»gi qaroridan keyin şaharda keng kölamda tayyorgarlik işlari boşlab yuborildi.
Kökgumbaz masjidi, tarixiy köprik va boşqalar me'moriy obidalar ta'mirlandi. Şaharda «Nasaf», «Geolog» sport majmualari, tennis korti, yopiq çömiliş havzasi, sportsoğlomlaştiriş inşootlari, 20 ming örinlik stadion, Olimpiya zaxiralari sport kolleji va boşqalar qurilmoqda. Viloyat teleradiokompaniyasi, Qarşi jamoatçilik va Qaşqadaryo kabel televideniyelari işlab turibdi. 1999 ydan «Nasaf» şahar gaz. çiqariladi.
Q.dan «Nasafiy» taxallusi bilan köplab olimlar, şoirlar yetişib çiqqan. Şulardan Alişer Navoiyning «Majolis unnafois» asarida tilga olingan Mavlono Soyiliy, Mavlono Mir Qarşiy, undan taşqari, Mahmud Nasafiy (musiqa va san'at sohasida), Qusam Şayxlar (diniy ilmlar sohasida) şuhrat qozonganlar.
Obod Jörakulov, Latif Erdonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАРШИ (1926 37 йилларда Беҳбудий) — Қашқадарё вилоятидаги шаҳар (1926 йилдан), вилоят маркази (1943 йилдан). Қашқадарё воҳасининг марказида, Қашқадарё бўйида, халқаро т. йил ва автомобиль йўллари кесишган жойда. Майд. 7,5 минг га. Аҳолиси 220 минг киши (2005). Қ. Ўзбекистоннинг қадимий шаҳарларидан бири. У турли даврларда Боло, Нашеболо, Нахшаб, Насаф, номлари билан юритилиб, 14-асрдан Қ. деб атала бошлаган.
«Қарши» номининг келиб чиқиши тўгрисида турли фикр ва тахминлар мавжуд. В.В. Бартольд шаҳарнинг номи мўғул хони Кепакхон қурдирган «Қарши» (қад. туркийчада «сарой» маъносини англатган) билан боглиқ деб таъкидлайди. «Қутадғу билиг» («Саодатга йўлловчи билим») достонида «Қарши» атамаси «сарой» ва «қарама-қарши туриш» маъносида қўлланган. «Бобурнома»да ҳам бу ном мўғул тилидан олинганлиги таъкидланган. Келтирилган тахминларда атаманинг «қарши» — сарой, қаср маънолари кўпроқ қўлланади. Дастлабки шаҳар Қашқадарё воҳасида «Нахшаб» (сув обод қилган, сув нақш берган манзил) номи билан мил. ав. 7-асрда Ерқўрғон ўрнида вужудга келиб, унинг атрофи қалъа девори билан ўраб олинган (ушбу қалъа деворларининг қолдиқлари археологлар томонидан 1999 йил да ўрганилган). Шаҳарнинг яна бир номи Новтак — Навтака — янги бино деб ҳам талқин қилинади. Мил. ав. 6-асрда шаҳар кенгайиб, ички девор билан ўралиб (ҳоз. сақланган), майд. 35 га ни ташкил этган. Александр Македониялик босқини даврида шаҳар вайрон қилинган. Шундан кейин унинг воҳадаги етакчи шаҳар сифатидаги мақоми пасайиб борган. Мил. ав. 3—2-асрларда шаҳар ташқи қалъа девори билан ўралган (майд. 150 га бўлган). 2—1-асрларда (ҳоз. темир йўл станцияси ҳудудида) янги ҳарбий-сиёсий марказ мақомини олган ЗаҳҳокиМорон қалъаси бунёд этилди. Бу қалъа ҳам Нахшаб номини олиб аста-секин кенгая борди (қолдиқлари ҳоз. Шуллуктепа деб аталади). Кидарийлар ўз қароргоҳини 468 йил да янги Нахшабга кўчирдилар. 710 йил да араблар шаҳар (Нахшаб арабча талаффузда «Насаф») ва унинг атрофидаги ҳудудларни босиб олдилар. 9—13-асрларда Нахшаб (Насаф) ижтимоий-иқтисодий ва маданий жиҳатдан равнақ топди. 10-асрда Насафда ўша давр мусулмон оламида илмий конгресс — «мажлиси тадрис» ўтказилган. Ўрта асрларда Насаф орқали Эрон ва Ҳиндистонни Россия ва Европа давлатлари билан боғлаган муҳим карвон йўллари ўтган, савдоҳунармандчилик ривожланган.
1220 йил да Насафни Чингизхон қўшинлари вайрон қилди. Ундан кейинги даврда (14-асрда) воҳа маркази 3марта ҳоз. Қарши шаҳрининг эски шаҳар қисми ўрнида қайта тикланди. Чиғатой улуси хони Кепакхон (131826) Насафдан 2 фарсах (12— 14 км) узоқликда қаср қурдириб, пойтахтни Қарши деб аталган бу қалъага кўчирган. Шаҳар ҳудудидан топилган археологик ёдгорликлар, бино қолдиқлари Қ. да 14-аср нинг 1-ярмида бир қанча кошинкор иморатлар мавжуд бўлганлигидан далолат беради.14-аср нинг 2-ярмида шаҳар қўрғони атрофи ғишт ва пахса девор билан ўралган, шаҳарда Одина масжиди қурилган. Қалъа атрофида 2,5—3 м чуқурликда хандақ қазилган Хандақустида4тақўтарма қўприк бўлган. Шахар қўргони ҳудуди 40 га ни ташкил этган. 16-асрда шаҳар яқинида йирик Намозгоҳ масжиди (ҳоз. меъморий ёдгорлик), ҳаммом бинолари қадимий кўтарган. Аштархонийлар давридан Қ. Бухоро тахти меросхўрлари турадиган жойга айланди. Имомқулихон даврида (1614—15 йилларда) Қашқадарёдан Қарши чўлига канал чиқарилган. 17—18-асрларда Қ. Қашқадарё воҳасидаги биринчи шаҳарга айланди. Қ. 16-асрдан 20-аср бошларигача Бухоро хонлиги (амирлиги)нинг Қарши беклиги нуфузли маркази бўлган. Ҳунармандчилик ривожланган, пул зарб қилинган. Манғитийлар даврида Қ.да ҳаммом, мадраса, хонақоҳ, сардоба ва суғориш иншоотлари бунёд этилган. Шаҳар ва унинг атрофи ободонлашган. Венгриялик олим Херман Вамбери 1863 йил да Қ. да бўлиб, шаҳарда 10 та карвонсарой, катта бозор бўлганлигини ёзади. Аҳолисининг 25 мингга яқин асосий қисми ўзбеклар деб таъкидлайди.Пахта тозалаш, ёғэкстракция, сут, пиво, мотор таъмирлаш, таъмирлашмеханика, уйсозлик, пластмасса буюмлари здлари, гўшт ва ун ктлари, тикувчилик ф-каси, қурилиш материаллари, т. йил транспорти, тўқимачилик корхоналагш бор. 7 қўшма корхона, жумладан Узбекистон—Туркия қўшма корхонаси ишлаб турибди. Туксиз гиламлар (палослар) ишлаб чиқарилади. «Ерқўрғон» улгуржи, «Осиё» қурилиш, «Фарҳод» хўжалик моллари бозорлари ва бошқалар мавжуд. Қарши давлат унти, Қарши муҳандисликиқтисодиёт инти, тиббиёт, пед. ва бошқалар жами 13 касб-ҳунар коллежи, 3 академик лицей, 9 лицей ва лицейинтернат, 2 гимназия, 44 умумий таълим, шунингдек, болалар мусиқа мактаблари, 4 театр (шу жумладан, вилоят мусиқали драма театри, вилоят қўғирчоқ театри ва бошқалар), вилоят ўлкашунослик музейи, филармония, 13 кутубхона, 5 клуб, 3 маданият ва истироҳат боғи фаолият кўрсатади. 22 касалхона, амбулаторияполиклиника ва бошқалар тиббий муассасалар бор. Қ — Тошкент, Қ. — Самарқанд, Қ — Бухоро ва бошқалар йўналишларда хамда туман марказларига автобуслар ва маршрутли таксилар қатнайди. Қ. аэропортидан Қ. — Москва, Қ — Андижон, Қ — Тошкент йўналишларидаги ҳаво йўлларида самолётлар қатнови йўлга қўйилган. Қ. да Кўкгумбаз масжиди (16-аср), қадимий ҳаммом (16-аср), Қашқадарё устидаги қадимий кўприк (1583), Шарофбой мадрасаси (18-аср бошларида), Чармгар масжиди (19-аср ўрталари), Бектемир мадрасаси (1905), Хожа Абдулазиз мадрасаси (19а), Қиличбек мадрасаси (19-аср) ва бошқалар меъморий обидалар сакланиб қолган.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 29 сентябрдаги «Қарши шаҳрининг 2700 йиллигини нишонлашга тайёргарлик кўриш тўғрисида»ги қарори ва Узбекистон Ресггубликаси Президентининг 2005 йил 26 июлдаги «Қарши шаҳрининг 2700 йиллигини нишонлашга доир қўшимча чоратадбирлар тўғрисида»ги қароридан кейин шаҳарда кенг кўламда тайёргарлик ишлари бошлаб юборилди.
Кўкгумбаз масжиди, тарихий кўприк ва бошқалар меъморий обидалар таъмирланди. Шаҳарда «Насаф», «Геолог» спорт мажмуалари, теннис корти, ёпиқ чўмилиш ҳавзаси, спортсоғломлаштириш иншоотлари, 20 минг ўринлик стадион, Олимпия захиралари спорт коллежи ва бошқалар қурилмоқда. Вилоят телерадиокомпанияси, Қарши жамоатчилик ва Қашқадарё кабель телевидениелари ишлаб турибди. 1999 йдан «Насаф» шаҳар газ. чиқарилади.
Қ.дан «Насафий» тахаллуси билан кўплаб олимлар, шоирлар етишиб чиққан. Шулардан Алишер Навоийнинг «Мажолис уннафоис» асарида тилга олинган Мавлоно Сойилий, Мавлоно Мир Қарший, ундан ташқари, Маҳмуд Насафий (мусиқа ва санъат соҳасида), Қусам Шайхлар (диний илмлар соҳасида) шуҳрат қозонганлар.
Обод Жўракулов, Латиф Эрдонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.