Haydar (Monğiy)

Haydar (Amir Haydar, Sayyid Haydar) — Buxoro amirligi hukmdori, Manğitlar özbek sulolasining 4-hukmdori va amir Şohmuroddan keyingi 2-amiri. U 1800–1826-yillarda hukmronlik qilgan.

Uzbekça maqolaga köra, Haydar 1778-yilda Buxoroda amir Muhammad Şohmurod oilasida tuğilgan va oilaning tönğiç farzandi edi. Onasi Aştarxoniylar sulolasidan, Abulfayzxonning qizi Yulduz begim (Şamsiyabonu) edi. Ona tomonidan nasabi Çingizxonga va payghambar avlodlari sayyidlarga borib taqalişi qayd etiladi. Tuğilgan yil haqida manbalar bir xil emas: özbekça Vikipediyada 1778, rusça Vikipediyada 1775 körsatilgan.

U Buxoro madrasalarida 10 yil tahsil olib, tafsir va hadis ilmlarini örgangan, naqşbandiya şayxlaridan ham dars olgan. Otasi uni Nasaf (Qarşi) viloyatiga hokim qilib tayinlagan.

Şohmurod 1800-yil 30-noyabrda vafot etgaç, Haydar Qarşidan Buxoroga kelib, 2-dekabrda taxtga ötirgan va „amir al-möminin“ unvonini olgan. Rusça Vikipediyada uning Samarqandda ham Kukço toş (Kuktaş) ustida toj kiygani aytiladi. Ingliz tilidagi Vikipediyada hukmronlik boşi 1799-yil deb berilgan. Haydardan boşlab hukmdorlar ismi oldiga sayyid (said) unvonini qöşgan; rusça manbada tangalarda ham şu qöşimça bölgani aytiladi.

Haydar markaziy hokimiyatga böysunmagan Şahrisabz, Kitob, Urgut, Miyonqol va Samarqand hokimlariga qarşi kuraşgan, köpinça murosa yölini tanlagan. Şahrisabz vohasi 1858-yilgaça yarim mustaqil bölib qolgan. 1821–1825-yillarda xitoy-qipçoqlarning Miyonqol qözğoloni katta qiyinçilik bilan bostirilgan. Amirga qarşi çiqqan amakilari Umarbiy va Fozilbiy mağlub etilib, qatl qilingan. Özbekça Vikipediyaga köra, u askarlarga muntazam maoş tölagan.

Ahmad Donişning fikriça, amir qabila boşliqlarini tinçitib, özbek yetakçilari örniga yot kişilarni lavozimga qöygan; bu keyinçalik Nasrullo davrida çekka hududlarga zarar keltirgan.

1817-yilda Balx egallangan, keyin Badaxşon, Qunduz va Maymana böysundirilgan. Qöqon xonligi bilan Toşkent, Öratepa, Jizzax va boşqa hududlar uçun uruşlar bölgan. Xorazm xoni Eltuzarxon bilan töqnaşuvlarda xon Amudaryodan ötayotib çökib vafot etgan; keyingi xon Muhammad Rahimxon I bilan 1825-yilda sulh tuzilgan. Rusça Vikipediyada Marv 1822-yilda Xorazm xoniga boy berilgani aytiladi.

Diplomatik aloqalar: 1801-yilda elçi Mirzo Xoja Sobir Istanbulga kelgan; 1803-yilda Işmuhammad Baykişiev Peterburgda Aleksandr I tomonidan qabul qilingan; 1815-yilda Muhammad Yusuf devonbegi Napoleon ustidan ğalaba munosabati bilan tabrik uçun borgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1820–1821-yillarda A. F. Negri boşçiligidagi rus elçixonasi Buxoroda bölgan, ammo şartnoma tuzilmagan.

Haydar fiqhga oid „Al-favoid al-alfiya“ asarini yozgan, madrasalarda 400–500 talabaga dars bergan. Uning davrida Çor Minor madrasasi (1807), masjid va hammomlar qurilgan. Saroyida Hoziq, Mirzo Sodiq Jondoriy kabi şoir va tarixçilar ijod qilgan.

Haydar 1826-yil 6-oktyabrda Buxoroda vafot etgan va Eşoni Imlo qabristonida dafn etilgan. Uning 7 öğil va 8 qizi bölgan. Taxtga avval Husayn (78 kun), keyin Umar, 1827-yil aprelida Nasrullo ötirgan. Rusça Vikipediyada Husayn Hakim quşbegi tomonidan zaharlangan bölişi mumkinligi ehtimol sifatida aytilgan.