Ibn Taymiya

Ibn Taymiya, Taqiyuddin Ahmad (1263, Harron — 1328, Damaşq) — hanbaliy mazhabiga mansub faqih va ilohiyotçi olim. Inglizça Vikipediyaga köra, u 1263-yil 22-yanvarda tuğilib, 1328-yil 26-sentyabrda vafot etgan. Zamondoşlari orasida ham, keyingi asrlarda ham bahsli şaxs bölib qolgan; uning ğoyalari salafiylik oqimi va vahhobiylik harakatiga katta ta'sir körsatgan.12

Ibn Taymiya Harron şahrida (hozirgi Turkiya hududi) hanbaliy olimlar oilasida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, otasi arab, onasi kurd bölgan. Möğullar hujumi xavfi tufayli 1269-yilda oila Damaşqqa köçgan. ÖzME'ga köra, Ibn Taymiya otasi boşqargan Sukkariya madrasasida ta'lim olgan va 21 yoşida — rusça Vikipediyaga köra, otasi 1284-yilda vafot etgaç — uning örnida mudarris bölgan. U yoşligidayoq Qur'onni yod olgan, diniy fanlar bilan birga matematika, mantiq va falsafani ham örgangan.

1296-yildan Damaşqdagi Hanbaliya madrasasida dars bergan. 1306–1312-yillarda Misrda yaşagan va mahalliy ilohiyotçilar bilan keskin bahslarga kirişgan; rusça Vikipediyaga köra, u yerda uni Allohni maxluqotga öxşatişda (taşbih) ayblab, zindonga taşlaganlar. ÖzME'ga köra, Misrda u ikki marta qamalgan. 1313-yilda Damaşqqa qaytib, yana dars bera boşlagan, biroq 1321 va 1326-yillarda qayta hibsga olingan va qamoqda vafot etgan.

ÖzME'ga köra, Ibn Taymiya hanbaliylikning salafiya yönalişiga mansub bölgan. U payğambar sahobalarining qaraşlarini tört mazhab asosçilarining ta'limotidan ustun qöygan, ijtihod masalasida esa Qur'on va Hadis matnlari bilan çeklaniş tarafdori bölgan. Olim islomni «yangilik» (bid'at)lardan tozalaş ğoyasini ilgari surib, falsafa va kalomni, ayniqsa aş'ariylar maktabini, avliyolarga siğiniş va qabrlarni ziyorat qiliş odatini tanqid qilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Allohning sifatlari masalasida u sifatlarni inkor etişni ham, Allohni maxluqotga öxşatişni ham, muqaddas matnlarni ramziy-majoziy talqin qilişni ham rad etgan. Siyosatda din va davlat birligi ğoyasini qöllagan. Inglizça Vikipediya uni oqil bilan vahiy örtasida ziddiyat yöq deb hisoblagan olim sifatida tavsiflaydi. Uning Tasavvufga munosabati ham bir xil bölmagan: inglizça Vikipediyaga köra, u ayrim söfiylik odatlarini qoralagan bölsa-da, tasavvufni islomning tarkibiy qismi deb bilgan, köp söfiy şayxlarni maqtagan va özi qodiriya tariqatiga mansub bölgan.

ÖzME'ga köra, Ibn Taymiya yaşagan davrda Suriyadan şarqdagi yerlar möğullar qöl ostida edi; Eron va Iroqdagi ilxoniylar islomni qabul qilgan bölsa-da, olim ularni haqiqiy musulmon deb tan olmagan va ularga qarşi jihodga çaqirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u ilxoniy hukmdor Ğozonxon bilan muzokaralarda ham qatnaşgan. Olim şialikni ham keskin tanqid qilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Ibn Taymiyadan 500 ga yaqin asar qolgan. ÖzME uning asarlarini örta asr islom merosining tarkibiy qismi deb hisoblaydi va ularda Ahli sunna aqidasi hamda fiqhga oid muhim ma'lumotlar borligini ta'kidlaydi. Ayni paytda bu asarlar keyingi davrlarda turli diniy-siyosiy oqimlar uçun nazariy tayanç bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning ta'limoti vahhobiylik harakati asosçisi Muhammad ibn Abdulvahhobga kuçli ta'sir qilgan; zamonaviy salafiylar uning aqidaga oid risolalarini mumtoz manba sifatida qadrlaydi. Uning musulmon hukmdorlarni kofir deb e'lon qiliş haqidagi fikrlariga hozirgi radikal guruhlar ham murojaat qiladi. Şu bilan birga, olimlar uning merosi köpinça kontekstdan uzib talqin qilinişini ham qayd etadi.