Abulfido
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Abulfido (töliq ismi Imoduddin Ismoil ibn Ali al-Ayyubiy; 1273–1331) — örta asrlar arab tarixçisi va geografi, Ayyubiylar sulolasidan çiqqan hukmdor. ÖzME uni qomusiy olim sifatida tavsiflaydi: u falakiyot, tibbiyot, tarix, ösimlikşunoslik va geografiya kabi fanlar bilan şuğullangan. Inglizça va Rusça Vikipediyaga köra, Abulfido kurd kelib çiqişli Ayyubiy şahzoda bölgan va umrining söngi yillarida Suriyadagi Hamo şahri hamda uning atrofini boşqargan.12
Hayoti
13Abulfido 1273-yilda Damaşqda tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning otasi möğullardan qoçib, şu şaharga kelib qolgan. Bolaligida Qur'on va turli fanlarni örgangan, ammo ön ikki yoşidan boşlab deyarli tinimsiz harbiy yurişlarda, asosan salibçilarga qarşi janglarda qatnaşgan. ÖzME uning mamluk sultonlarining Kiçik Osiyoga qilgan 1301 va 1315-yillardagi yurişlarida iştirok etganini qayd etadi.
Hamo boşqaruvi haqidagi sanalar manbalarda turliça berilgan. Inglizça va Rusça Vikipediyaga köra, sulton an-Nosir Muhammad 1310-yilda uni Hamo noibi qilib tayinlagan, 1312-yildan u şahzoda maqomida hukm surgan, 1320-yilda esa al-Malik al-Muayyad unvoni bilan merosiy sulton darajasini olgan. ÖzME uning Hamoga hokim bölişini va «Xudo madad bergan podşo» ma'nosidagi şu laqabni olişini 1320-yil bilan boğlaydi. Abulfido 1331-yilda Hamoda vafot etgan.
Tarixiy asari
13Abulfidoning eng maşhur asari — «Al-Muxtasar fi axbor al-başar» («Başariyat tarixining qisqaça bayoni»), u «Tarixi Abulfido» nomi bilan ham ma'lum. ÖzME'ga köra, u tört jilddan iborat va Ibn al-Asirning «Al-Komil fit-tarix» kitobining davomi hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, asar 1315–1329-yillarda yozilgan, dunyoning yaratilişidan 1329-yilgaça bölgan voqealarni yilnoma şaklida bayon qiladi va ikki qismga — islomgaça bölgan arablar tarixi hamda islom tarixiga bölinadi. Uni keyinroq boşqa tarixçilar davom ettirgan. Asar lotin, fransuz va ingliz tillariga tarjima qilingan va 18-asr yevropalik şarqşunoslari uçun musulmon tarixnavisligining asosiy manbalaridan biri bölgan.
Geografik asari
13«Taqvim al-buldon» («Mamlakatlar taqvimi») 1321-yilda yozilgan. ÖzME'ga köra, uning birinçi qismida Yerning bölinişi, ekvator va yetti iqlim haqida umumiy tuşunçalar berilib, dengiz, köl, daryo va toğlar tasvirlanadi; ikkinçi qismida turli mamlakatlar, jumladan Xorazm va Movarounnahr haqida ma'lumot bor. Inglizça Vikipediyaga köra, asar Ptolemey va al-Idrisiy işlariga tayanadi; unda dunyoning yirik şaharlari jadval şaklida berilib, har biri uçun uzunlik va kenglik körsatiladi. Kitobda dunyoni ğarb tomon aylanib çiqqan sayyoh bir kunni kam hisoblaşi haqidagi paradoksning ma'lum bölgan ilk izohi ham bor.
ÖzME'ga köra, Abulfido fiqhga oid «Al-Hoviy» asarini ham yozgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Oydagi kraterlardan biri uning nomi bilan atalgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Abulfido // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3596 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAbulfido. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3596
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3596
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Abulfedaen.wikipedia.org
- 2Rusça Vikipediya: Абу-ль-Фидаru.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 72–73-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 72–73-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.