Imoduddin Ismoil ibn Ali al-Ayyubiy Abulfido
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 72–73-b. — ziyouz.com
Abulfido Imoduddin Ismoil ibn Ali al-Ayyubiy (1273, Damaşq—1331, Hamo, Suriya) — arab qomusiy olimi. Mamluk sultonlarining Kiçik Osiyoga qilgan yurişlarida (1301, 1315) qatnaşadi va öşa yillari özining maşhur tarixiy asari «Al-Muxtasar fi tarix al-başar» («Başariyatning qisqaça tarixi») ning asosiy qismini yozadi va uni sekin-asta töldirib boradi. 1320 y. Hamo amirligi (Suriya)ga hokim qilib tayinlanadi va Malik al-Muayyad («Xudo madad bergan podşo») laqabini oladi. A. falakiyot, tibbiyot, tarix, botanika, geografiya kabi bir qança fanlar sohasida yetuk olim bölgan. «Taqvim ulbuldon» («Mamlakatlar taqvimi», 1321) asarining 1- qismida Yerning bölinişi, ekvator, yetti iqlim haqida umumiy tuşunça beriladi, dengiz, köl, daryo va toğlar tasvirlanadi. 2- qismida Yer yuzi mamlakatlari, jumladan Xorazm va Movarounnahr haqida ma'lumotlar beriladi. Uşbu asarini A. umrining oxirigaça tölatib borgan. Geografik «Al-Muxtasar fi tarix al-başar» («Başariyatning qisqaça tarixi») kitobi 4 jilddan iborat bölib, «Tarixi Abulfido» nomi b-n ham ma'lumdir. Asardagi voqea 1329 y.gaça bölgan davrni öz içiga olib, Ibn al-Asirning «Al-Komil fit-tarix» («Tarix xususida mukammal kitob») kitobining davomi hisoblanadi. A. fiqh ilmiga oid «al-Hoviy» («Töplam») asarini yozgan.
ABULXAYR ibi HAMMOR Hasan ibn Sivor ibn Bobo ibn Bahrom Xorazmiy (941, Bağdod — 1048) — mantiqşunos, Bağdod madrasalarida mudarrislik qilgan. Ma'mun ibn Muhammad Xorazmşoh uni Bağdoddan Xorazmga taklif qilib, özining şaxsiy tabibi va nadimi maqomiga tayinladi. Sulton Mahmud Ğaznaviy Xorazmni qölga kiritgandan keyin A.H.ni özi b-n Ğaznaga olib ketadi. Öşa yerda 102 yoşida musulmonçilikni qabul qiladi. Ungaça A.H. nasroniy dinida edi. Manbalarda keltirilişiça, sulton Mahmud Ğaznaviy A.H. islomni qabul qilganligi uçun unga Ğazna yaqinidagi Hammor nohiyasini mulk sifatida iqto (hadya) qilib bergan (Hammor laqabi şundan). Boşqa manbalarda Hammor sözi römol yoki ayollar uçun hijob tikuvçi ma'nosida qöllaniladi. U falsafadan taşqari tabobatda ham juda maşhur bölganligi uçun «Buqroti soniy («Ikkinçi Gippokrat») laqabiga sazovor bölgan. Uning asarlari: «Kitob ul-hayulo» («Birlamçi modda haqida kitob»), uç jildli «Kitob ul-vifoq bayna ra'y al-falosifa vannasoro» («Faylasuflar va nasroniylar örtasidagi fikr muvofiqligi haqida kitob»), «Kitob tafsiri Isoğuji muxtasaran” («Isoğuji kitobi tafsiriga qisqaça şarh»), «Kitob us-sadiq vassadoqa» («Döst va döstlik haqida kitob») va b. Bir qança kitoblarni suryoniy tilidan arab tiliga tarjima qilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБУЛФИДО Имодуддин Исмоил ибн Али ал-Айюбий (1273, Дамашқ—1331, Ҳамо, Сурия) — араб қомусий олими. Мамлук султонларининг Кичик Осиёга қилган юришларида (1301, 1315) қатнашади ва ўша йиллари ўзининг машҳур тарихий асари «Ал-Мухтасар фи тарих ал-башар» («Башариятнинг қисқача тарихи») нинг асосий қисмини ёзади ва уни секин-аста тўлдириб боради. 1320 й. Ҳамо амирлиги (Сурия)га ҳоким қилиб тайинланади ва Малик ал-Муаййад («Худо мадад берган подшо») лақабини олади. А. фалакиёт, тиббиёт, тарих, ботаника, география каби бир қанча фанлар соҳасида етук олим бўлган. «Тақвим улбулдон» («Мамлакатлар тақвими», 1321) асарининг 1- қисмида Ернинг бўлиниши, экватор, етти иқлим ҳақида умумий тушунча берилади, денгиз, кўл, дарё ва тоғлар тасвирланади. 2- қисмида Ер юзи мамлакатлари, жумладан Хоразм ва Мовароуннаҳр ҳақида маълумотлар берилади. Ушбу асарини А. умрининг охиригача тўлатиб борган. Географик «Ал-Мухтасар фи тарих ал-башар» («Башариятнинг қисқача тарихи») китоби 4 жилддан иборат бўлиб, «Тарихи Абулфидо» номи б-н ҳам маълумдир. Асардаги воқеа 1329 й.гача бўлган даврни ўз ичига олиб, Ибн ал-Асирнинг «Ал-Комил фит-тарих» («Тарих хусусида мукаммал китоб») китобининг давоми ҳисобланади. А. фиқҳ илмига оид «ал-Ҳовий» («Тўплам») асарини ёзган.
АБУЛХАЙР иби ҲАММОР Ҳасан ибн Сивор ибн Бобо ибн Баҳром Хоразмий (941, Бағдод — 1048) — мантиқшунос, Бағдод мадрасаларида мударрислик қилган. Маъмун ибн Муҳаммад Хоразмшоҳ уни Бағдоддан Хоразмга таклиф қилиб, ўзининг шахсий табиби ва надими мақомига тайинлади. Султон Маҳмуд Ғазнавий Хоразмни қўлга киритгандан кейин А.Ҳ.ни ўзи б-н Ғазнага олиб кетади. Ўша ерда 102 ёшида мусулмончиликни қабул қилади. Унгача А.Ҳ. насроний динида эди. Манбаларда келтирилишича, султон Маҳмуд Ғазнавий А.Ҳ. исломни қабул қилганлиги учун унга Ғазна яқинидаги Ҳаммор ноҳиясини мулк сифатида иқто (ҳадя) қилиб берган (Ҳаммор лақаби шундан). Бошқа манбаларда Ҳаммор сўзи рўмол ёки аёллар учун ҳижоб тикувчи маъносида қўлланилади. У фалсафадан ташқари табобатда ҳам жуда машҳур бўлганлиги учун «Буқроти соний («Иккинчи Гиппократ») лақабига сазовор бўлган. Унинг асарлари: «Китоб ул-ҳаюло» («Бирламчи модда ҳақида китоб»), уч жилдли «Китоб ул-вифоқ байна раъй ал-фалосифа ваннасоро» («Файласуфлар ва насронийлар ўртасидаги фикр мувофиқлиги ҳақида китоб»), «Китоб тафсири Исоғужи мухтасаран” («Исоғужи китоби тафсирига қисқача шарҳ»), «Китоб ус-садиқ вассадоқа» («Дўст ва дўстлик ҳақида китоб») ва б. Бир қанча китобларни сурёний тилидан араб тилига таржима қилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.