Ibn Taymiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 20–21-b. — ziyouz.com
Ibn Taymiya IBN TAYMIYA, Taqiy ad-din Ahmad (1263, Harron, Suriya — 1328, Damaşq) — hanbaliylik mazhabiga mansub faqih va ilohiyotçi olim. 1269 y. otasi oilasi b-n Damaşqqa köçib ötadi. I. T. dastlab otasi asos solgan Sukkariya madrasasida ta'lim oladi, söng 21 yoşida şu madrasaga özi mudarrislik qiladi. 1296 y. Damaşkdagi Hanbaliya madrasasida saboq berdi. 1306—12 y. larda Misrda yaşadi. Şu davrda u Misr ilohiyotçilari b-n keskin bahslar yuritdi va natijada 2 marta zindonga tuşdi. 1313 y. Damaşqqa qaytib yana mudarrislik faoliyatini davom ettirdi. Ammo, bu yerda ham 1321 va 1326 y. zindonga tuşadi va tutqunlikda vafot etadi.
I. T. öz dunyoqaraşi böyiça hanbaliylik mazhabining salafiya oqimiga mansub edi. U Muhammad (as) sahobalarining fikrlarini 4 mazhab asosçilarining ta'limotlaridan ustun qöyiş, ijtihod masalasida esa Qur'on va hadis matnlari b-n çeklaniş tarafdori edi. I. T. islomning «sof» ligi uçun kuraşib, falsafa, kalom (xususan, aş'ariylar) ni, avliyolarga siğiniş va Muhammad(as) qabrini ziyorat qilişni keskin qoraladi. Siyosat bobida I. T. davlat va dinning birligi ğoyasini tarğib etdi. I. T. yozgan ilmiy va diniy asarlar örta asrlar islom merosining tarkibiy qismini taşkil etadi va hamma tomonidan e'tirof qilinadi. Ammo ayni vaqtda hanbaliylik ta'limotining töda şakllanişida katta xizmat qilgan bu asarlar Yaqin Şarq tarixining keyingi davrlarida islom oqimlari uçun nazariy asos rolini öynay boşladi. Hanbaliylarga xos ijtimoiy-siyosiy faollik I. T. asarlarida yuqori darajaga kötarilganining sababi şundaki, u davrda Suriya (Şom) dan şarqda joylaşgan yerlar möğullar qöl ostida, ammo aholisi musulmon edi. Hatto Eron va Irokda hukmron bölgan ilxonlar (xulaguiylar) ham islomga kirgandilar. Lekin I. T. ularni haqiqiy musulmon deb hisoblamas, ularga qarşi jihodga da'vat etardi. I. T. ğoyalarini keyinçalik bir neça diniy-siyosiy harakatlar, jumladan, vahhobiylar kengaytirdilar va islomda eng keskin ta'limotni barpo qildilar. I. T. asarlaridan vahhobiylar özlarining ğarazli maqsadlarida foydalanadilar (q. Vahhobiylik). Şunga qaramay I. T. asarlarida islomiy mafkuraning Ahli Sunna yönalişiga va huquqşunoslikka oid muhim ma'lumotlarni ham uçratiş mumkin.
Ahadjon Hasanov.
Q.: Vahhobiylik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИБН ТАЙМИЯ, Тақий ад-дин Аҳмад (1263, Ҳаррон, Сурия — 1328, Дамашқ) — ҳанбалийлик мазҳабига мансуб фақиҳ ва илоҳиётчи олим. 1269 й. отаси оиласи б-н Дамашққа кўчиб ўтади. И. Т. дастлаб отаси асос солган Суккария мадрасасида таълим олади, сўнг 21 ёшида шу мадрасага ўзи мударрислик қилади. 1296 й. Дамашкдаги Ҳанбалия мадрасасида сабоқ берди. 1306—12 й. ларда Мисрда яшади. Шу даврда у Миср илоҳиётчилари б-н кескин баҳслар юритди ва натижада 2 марта зиндонга тушди. 1313 й. Дамашққа қайтиб яна мударрислик фаолиятини давом эттирди. Аммо, бу ерда ҳам 1321 ва 1326 й. зиндонга тушади ва тутқунликда вафот этади.
И. Т. ўз дунёқараши бўйича ҳанбалийлик мазҳабининг салафия оқимига мансуб эди. У Муҳаммад (ас) саҳобаларининг фикрларини 4 мазҳаб асосчиларининг таълимотларидан устун қўйиш, ижтиҳод масаласида эса Қуръон ва ҳадис матнлари б-н чекланиш тарафдори эди. И. Т. исломнинг «соф» лиги учун курашиб, фалсафа, калом (хусусан, ашъарийлар) ни, авлиёларга сиғиниш ва Муҳаммад(ас) қабрини зиёрат қилишни кескин қоралади. Сиёсат бобида И. Т. давлат ва диннинг бирлиги ғоясини тарғиб этди. И. Т. ёзган илмий ва диний асарлар ўрта асрлар ислом меросининг таркибий қисмини ташкил этади ва ҳамма томонидан эътироф қилинади. Аммо айни вақтда ҳанбалийлик таълимотининг тўда шаклланишида катта хизмат қилган бу асарлар Яқин Шарқ тарихининг кейинги даврларида ислом оқимлари учун назарий асос ролини ўйнай бошлади. Ҳанбалийларга хос ижтимоий-сиёсий фаоллик И. Т. асарларида юқори даражага кўтарилганининг сабаби шундаки, у даврда Сурия (Шом) дан шарқда жойлашган ерлар мўғуллар қўл остида, аммо аҳолиси мусулмон эди. Ҳатто Эрон ва Ирокда ҳукмрон бўлган илхонлар (хулагуийлар) ҳам исломга киргандилар. Лекин И. Т. уларни ҳақиқий мусулмон деб ҳисобламас, уларга қарши жиҳодга даъват этарди. И. Т. ғояларини кейинчалик бир неча диний-сиёсий ҳаракатлар, жумладан, ваҳҳобийлар кенгайтирдилар ва исломда энг кескин таълимотни барпо қилдилар. И. Т. асарларидан ваҳҳобийлар ўзларининг ғаразли мақсадларида фойдаланадилар (қ. Ваҳҳобийлик). Шунга қарамай И. Т. асарларида исломий мафкуранинг Аҳли Сунна йўналишига ва ҳуқуқшуносликка оид муҳим маълумотларни ҳам учратиш мумкин.
Аҳаджон Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.