Suriya

Suriya, rasmiy nomi Suriya Arab Respublikasi, — Ğarbiy Osiyodagi davlat. Örta dengizning şarqiy sohilida joylaşgan, poytaxti — Damaşq. Maydoni — 185,2 ming km².

Suriya hududida odam paleolit davridan yaşab keladi. Rus tilidagi Vikipediyada suriya sivilizatsiyasi eramizdan avvalgi 4-ming yillikka borib taqalişi, Ebla kutubxonasidan (1975-yilda topilgan) 17 mingdan ortiq loy lavha topilgani qayd etilgan. Turli davrlarda bu yerni Misr, xettlar, ossuriyaliklar, bobilliklar, ahamoniylar egallagan; mil. av. 333-yilda Iskandar Maqsuniy davlati tarkibiga kirgan, keyin salavkiylar viloyatiga aylangan. Mil. av. 64-yilda Rim tarkibiga kirgan, 4-asr oxiridan Vizantiya viloyati bölgan.

633–640-yillarda hudud Arab xalifaligi tomonidan zabt etilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 661-yilda Damaşq Umaviylar davrida Arab xalifaligi poytaxtiga aylangan, 750-yilda Abbosiylar hokimiyati tufayli poytaxt Bağdodga köçgan. 1516-yilda (rus tilidagi Vikipediyada — 1517-yilda) Usmonli imperiyasi tarkibiga kirgan.

Birinçi jahon uruşidan keyin hudud Fransiya mandati ostiga ötgan. 1930-yilda Suriya respublika deb e'lon qilingan, ammo mandat 1943-yil dekabrda bekor qilingan. Frantsuz qöşinlari 1946-yil aprelda çiqib ketgan va Suriya töla mustaqillikka erişgan; 17-aprel milliy bayram hisoblanadi. 1945-yildan BMT a'zosi. 1958-yilda Misr bilan Birlaşgan Arab Respublikasiga birlaşgan, 1961-yil 28-sentabrda undan ajralib çiqqan. 1963-yil 8-martda Ba's partiyasi hokimiyatni qölga olgan, 1971-yildan Hofiz Asad prezident bölgan.

2011-yilda Arab bahori davrida boşlangan notinçliklar fuqarolar uruşiga aylangan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 2024-yil 8-dekabrda Asad hukumati ağdarilgan, Ahmad aş-Şara prezident etib tayinlangan va mamlakat ötiş davri hukumati boşqaruvida.

Suriya şimolda Turkiya, şarqda Iroq, janubda Iordaniya, janubi-ğarbda Isroil va Livan bilan çegaradoş, ğarbda Örta dengiz bilan öraladi. Ğarb va janubda Antilivan tizmasi va balandligi 2814 m bölgan Aş-Şayx (Xermon) toği joylaşgan. Hududning katta qismini ğarbdan şarqqa pasayib boruvçi plato egallaydi. Janubi-şarqda Suriya çölining bir qismi, şimoli-şarqda Jazira platosi bor. Neft, temir, mis, marganets, xromit, oltingugurt konlari mavjud.

Iqlimi ğarbda Örta dengizga xos subtropik, şarqda quruq kontinental. Furot daryosining Suriyadagi uzunligi 675 km; irmoqlari — Xobur va Balix. Şimoli-şarqiy çegara böylab Dajla, ğarbda Osi daryosi oqadi. Örmonlarda eman, qarağay, sarv ösadi; hayvonot dunyosida sirtlon, böri, çiyaböri, jayran, onagr va suriya ayiği bor.

Özbekiston Respublikasi Wikipedia maqolasiga köra, Suriya — respublika; 1973-yil 12-martda qabul qilingan konstitutsiya amal qilgan, qonun çiqaruvçi hokimiyatni Xalq kengaşi amalga oşirgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, hozir mamlakat Konstitutsiyaviy deklaratsiya asosida ötiş davri hukumati tomonidan boşqariladigan unitar prezidentlik respublikasi; ma'muriy jihatdan 14 viloyatga bölinadi.

Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, Suriya — agrar-industrial mamlakat: yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi uluşi 26%, sanoat 21%, xizmat körsatiş 53%. Asosiy ekinlar — buğdoy, arpa, paxta, tamaki, qand lavlagi; zaytun, tok, sitrus yetiştiriladi. Sanoatda neft, fosforit, toştuz, oltingugurt qazib olinadi; neft Baniyos va Himsdagi zavodlarda qayta işlanadi. Yirik sanoat markazlari — Damaşq, Halab, Hims, Loziqiya, Tartus. Pul birligi — suriya funti. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, iqtisodiyot 2011-yildan boşlangan fuqarolar uruşidan keyin yomonlaşgan.

Rasmiy til — arab tili. Aholining aksariyati sunniy musulmonlar; arablardan taşqari kurd, arman, turkman, çerkas va boşqalar yaşaydi. Örta asrlarda Abu Tammom, Al-Buhturiy, Al-Mutanabbiy, Abul'alo al-Maarriy kabi şoir va mutafakkirlar yetişgan. Me'moriy yodgorliklar orasida Palmiradagi kolonnalar va ibodatxonalar, Damaşqdagi jome masjid (705–715) hamda Hims yaqinidagi Crac des Chevaliers qörğoni (12-asr) bor. Xalq amaliy san'atida kaştaçilik, kandakorlik va badiiy töquvçilik rivojlangan. Damaşq universiteti 1923-yilda taşkil etilgan.