Suriya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 749–753-b. — ziyouz.com
Suriya SURIYA, Suriya Arab Respublikasi (Al-Jumhuriya al-Arabiya as-Suriya) — Jan.Ğarbiy Osiyodagi davlat. Örta dengizning şarqiy sohilida joylaşgan. Mayd. 185,2 ming km2. Aholisi 17,2 mln. kişi (2002). Poytaxti — Damaşq ş. Ma'muriy jihatdan 14 viloyat (muhofaza)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. S. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1973 y. 12 martda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (2000 y.dan Başar Asad), u milliy referendumda 7 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Xalq kengaşi (parlament), ijroçi hokimiyatni prezident va Vazirlar Kengaşi amalga oşiradi.
Tabiati. Dengiz sohilining aksari qismi tepalik va toşloqli yassitoğlikdan, ozroği pasttekislik (eni 20—30 km)dan iborat. Ğarb va jan. da Antilivan toğ tizmasi va balandligi 2814 m gaça bölgan AşŞayx toği joylaşgan. S. hududining katta qismini ğarbdan şarqqa tomon pasayib boruvçi plato egallagan. Ğarbda Ansoriya va Az-Zaviya toğ tizmalari, jan.ğarbda AdDruz (eng baland joyi 1803 m) vulkan massivi joylaşgan. S. hududining jan.şarqini Suriya çölining bir qismi, şim. şarqini Jazira platosi taşkil qiladi. Neft, temir, mis, marganets, xromit, oltingugurt va b. konlar bor. Iklimi Örta dengizga xos subtropik iqlim. Qiş va bahorda yoğingarçilik köp, yozi quruq. Örtaça tra yanvarda 12°, avg.da 27°; yillik yoğin 700 mm dan kam. Mamlakat şarqida quruq kontinental iqlim. Furot daryosining S. hududidagi uz. 675 km, uning asosiy irmoklari — Xobur va Belix. Şim.şarqiy çegara böylab Dajla daryosi ötadi, şim.ğarbda Örta dengiz havzasiga mansub bölgan AlAsi (Oront) daryosi va şim.da Hims köli bor. Platoda böz tuproqli qumloqqumoq çöllar, jan.da toşloqşağalli hamada ançagina maydonni egallagan. Pasttekisliklarda şörxok yerlar uçraydi. Şarqiy Tavr toğ oldi böz jigar rang va jigar rang tuproqdan iborat, dengiz böyida sariq tuproq, balandlaşgan sari tog jigar rang va toğörmon tuproqli yerlar boşlanadi. Ansoriya toğining şarqiy yon bağrida toğ daştlari uçraydi. Sohil va toğ yon bağirlaridagi örmonlarda eman, qarağay, sarv daraxtlari ösadi, lavr butazorlari bor. Hayvonot dunyosi sirtlon, böri, çiyaböri, qoraquloq, jayran, yovvoyi eşak (onagr), kemiruvçi va sudraluvçilar, toğlarda suriya ayiği, tönğiz, örmon muşugi va b.dan iborat.
Aholisining 90% arablar ((suriyaliklar); ulardan taşqari kurd, arman, turkman, turk, çerkas, falastinliklar ham yaşaydi. Rasmiy til — arab tili. Aholining aksariyati sunniy musulmonlar, şuningdek şialar, alaviylar, xristianlar, maroniylar ham bor. Şahar aholisi 52,4%. Yirik şaharlari: Damaşq, Halab, Hims, Latakiya.
Tarixi. S. hududida odam paleolit davridan yaşab keladi. Mil. av. 2ming yillikning 1-yarmida mayda şahardavlatlar vujudga kelgan. Mil. av. 15-a.da S.ning köp qismini Misr, 14-a.da Xett podşoxligi egallab olgan, 12-a. boşlarida S. ozodlikka erişsada, 8-a. oxirida Ossuriyata, 7-a. oxirida esa Yangi Bobil podşoxligi, 6-a. örtalarida Axomaniylarga qaram böldi. Mil. av. 333 y. Iskandar Maqsuniy (Aleksandr) davlati tarkibiga kirdi, bu davlat barbod bölgaç, salavkiylar davlatining viloyatiga aylandi. Mil. av. 1-a.da Armaniston podşosi Tigran II S.ni bosib oldi, 64 y. Rim, mil. 4-a. oxiridan Vizantiya viloyatiga aylandi. Mil. 633—40 y.larda Arab xalifaligi, 1516 y.da Usmonli turk imperiyasi zabt etdi va S. 1818 y.gaça Turkiya tarkibida böldi. 1832—40 y.larda Misr qöşinlari tomonidan bosib olindi. 1840 y. S.da Yana turklar hukmronligi tiklandi. 1918 y. okt.da S.ni ingliz qöşinlari bosib oldi. 1919 y. AngliyaFransiya kelişuviga binoan inglizlarning örnini fransuzlar egalladi. 20y.larda milliy ozodlik harakati kuçaydi. 1928 y. Ta'sis majlisiga saylov ötkazildi, 1930 y. mayda S. respublika deb e'lon qilindi, ammo Fransiya mandati saqlanib krldi, bu mandat 1943 y.dek.da bekor qilindi. 1946 y. 17 apr.dagina töla mustaqillikka erişdi. 1958 y. S. Misr bilan yagona davlat — Birlaşgan Arab Respublikasi (BAR)ga birlaşdi, ammo 1961 y. 28 sent. da uning tarkibidan ajralib çiqdi va özini Suriya Arab Respublikasi (SAR) deb e'lon qildi. 1963 y. 8 martda davlat töntarişi bölib, S. Arab sotsialistik uyğoniş partiyasi (Baas) hokimiyatni qölga oldi, 1971 y. 12 martdan Hafiz Asad prezident böldi.
1967 y. iyunda S.ga Isroil hujum qilib, mamlakat hududining bir kismini (Ğulon tepaliklarini) bosib oldi. 1973 y. okt.da S. boşka arab davlatlari qatori harbiy harakatlarda qatnaşib, Isroil tomonidan bosib oligan yerlarning bir qismini qaytarib olişga muvaffaq böldi. S— 1945 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1991 y. 28 dek. da tan olgan va 1992 y. 24 apr.da diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 17 apr, — Çet el köşinlari çikarib yuborilgan kun (1946).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Arab sotsialistik uyğoniş partiyasi (Baas), 1947 y. apr.da Arab uygoniş partiyasi sifatida taşkil etilgan, 1954 y. dan xoz. nomda; S. kommunistik partiyasi, 1924 y. tuzilgan; SAR Taraqqiyparvar milliy fronta, 1972 y. asos solingan, 8 taşkilotni birlaştiradi. S. işçi kasaba uyuşmalari umumiy federatsiyasi, 1938 y. tuzilgan.
Xöjaligi. S. — agrarindustrial mamlakat. Yalpi içki maqsulotda qişloq xöjaligi.ning uluşi 26%, sanoatning uluşi 21%, xizmat körsatiş sohasining uluşi 53%.
Qişloq xöjaligida mehnatga layoqatli aholining 50%ga yaqini şuğullanadi. 3,7 mln. gektar yerda dehqonçilik qilinadi, şundan 500 ming ga suğoriladi. Asosiy qişloq xöjaligi. ekinlari: buğdoy, arpa, paxta, tamaki, qand lavlagi; şoli, yer yonğoq, sabzavot, poliz ekinlari ham yetiştiriladi. Vohalarda boğdorçilik rivojlangan, tok, sitrus, xurmo va b. subtropik mevali ösimliklar östiriladi, zaytun yetiştiriladi. Qoramol, qöy, eçki, tuya, ot, xaçir boqiladi. Sohilda baliq ovlanadi.
Sanoatida konçilik ustun: neft, fosforit, toştuz, tabiiy asfalt, oltingugurt qazib olinadi. Elektr styalarning aksariyati neft asosida işlaydi (yiliga örtaça 14,8 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi). Neft Baniyos va Himsdagi z-dlarda qayta işlanadi. Kime (mineral öğit işlab çiqariş.), töqimaçilik (jumladan, ip gazlama) va oziqovkat (un, yoğ, vino, qandşakar, tamaki va b.), elektr texnika sanoati rivojlangan. Traktor yiğuv, elektr motor, pölat prokati, beton şpal z-di, könçilik, poyabzal, binokorlik materiallari va b. korxonalar bor. Hunarmandçilik (oltin, kumuş, misdan turli buyumlar tayyorlaş) rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari — Damaşq, Halab, Hims, Latakiya, Tartus. T.y. uzunligi — 1,8 ming km, avtomobil yöllari —39,2 ming km, neft quvurlari — 805 km. Asosiy dengiz portlari — Latakiya, Tartus, Baniyos Damaşqda xalqaro aeroport bor. Iroq va Saudiya Arabistonidan Örta dengiz sohiliga tortib kelingan köpgina neft quvurlari S. hududidan ötadi. S. çetga neft va neft mahsulotlari, fosforit, paxta, qişloq xöjaligi. mahsulotlari, teri, jun va b. çiqaradi, çetdan maşina va uskuna, transport vositalari, oziqovqat, kimyo mahsulotlari va b. keltiradi. Germaniya, Fransiya, Italiya, Rossiya, Livan, Gretsiya bilan savdo qiladi. S.ning ÖzR bilan 2002 y.dagi tovar aylanmasi 1,7 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. Pul birligi — suriya funti.
Tibbiy xizmati. S.da tibbiy xizmat pulli. Vraçlar tayyorlaydigan 3 ta maktab, stomatolog va farmatsevtlar maktabi, örta malakali tibbiyot xodimlari tayyorlaydigan 5 ta maktab bor. Halabdagi un-tda veterinariya fti oçilgan.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 6 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalar uçun boşlanğiç ta'lim majburiy. Maktab dindan ajratilgan, ammo diniy maktablar ham bor. Bir neça xususiy öquv yurti mavjud. Darslar arab tilida olib boriladi. S.da 4 unt va bir qança davlat oliy öquv yurtlari [Damaşq un-ti (1923), Halabdagi un-t (1960), Himsdagi un-t (1979), Latakiyadagi un-t (1971), Damaşq oliy texnologiya in-ti va b.] işlaydi, ularda pul tölab öqiladi. Arab akademiyasi (1919), Damaşq akademiyasi (1919), qişloq xöjaligi. ilmiy markazlari bor. Damaşkda un-t kutubxonasi va Milliy kutubxona (1880), Halabda Milliy kutubxona (1924), Latakiyada Milliy kutubxona (1944), Damaşkda Milliy muzey (1919) va Arab tamadduni muzeyi (1976—77), Halabda Arxeologiya muzeyi (1960), Palmira muzeyi (1961), Hims, Tartus, Busroda muzeylar mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jurnalilari: «AsSaura» («Inkilob», arab tilida çikadigan kundalik gaz., 1963 y.dan), «AlBaas» («Uygoniş», arab tilida çikadigan kundalik gaz., 1962 y.dan), «Al-Jamaxir alArabiya» («Arablar ommasi», arab tilida çikadigan kundalik gaz.), «Nidal aşŞaab» («Xalq kuraşi», arab tilida çiqadigan gaz., 1934 y.dan), «Siriya tayme» («Suriya vaqti», ingliz tilida çikadigan kundalik gaz., 1981 y.dan), «AlFido» (arab tilida çikadigan kundalik gaz.), «AlMuhandis alArabi» («Arab muhandisi» arab tilida 2 oyda 1 marta çiqadigan jurnali, 1961 y.dan), «Nidal alFellahin» («Dehqonlar kuraşi», arab tilida çiqadigan haftanoma, 1965 y.dan). S. arab axborot agentligi (SANA), hukumat axborot mahkamasi, 1965 y. asos solingan. Radioeşittiriş va telekörsatuv boş direksiyasi, hukumat xizmati, 1946 y. tuzilgan.
Adabiyoti. S. xalqining oğzaki ijodida mil. av. 8—7-a.lar voqealarini eslatuvçi rivoyatlar uçraydi. Mil. 2—14- a.lar ga oid suriya (suryoniy) yozuvlari topilgan. 8-a.dan arab tili rayem böla boşladi va 14-a.ga kelib dunyoviy adabiyetdan suriya tilini surib çiqardi. Örta asrlarda Abu Tammom, AlBuhturiy, AlMutanabbiy, Abu Firas şe'rlari va Abul A'lo alMaariyning falsafiy asarlari dunyoga keldi. 19-a.ga kadar S. adabiyoti arab mumtoz adabiyoti an'analarini davom ettirdi. 19-a. örtalaridan Livan bilan Falastinni öz içiga olgan S. arab madaniy uyğoniş makonlaridan biri böldi Fransis Marraş, Rizqalla Xassun, Abdurahmon alKavokibiy va Adib Isxoq bu harakatga boş böldilar. 1-jahon uruşidan keyin vatanparvarlik kayfiyatidagi adabiy kuçlar (Muhammad Kurd Ali, Xalil Mardombek, Salim alJundiy va b.) Damaşkdagi Arab akademiyasiga birlaşib, arab adabiy merosini batafeil örganiş va ommalaştirişga kirihdilar. 20y.larda realistik nasr (Subhi Ali Ğanim, Sami alKiyoli, Fuad aşŞaib, Şakib alJabri) yuzaga keldi. Hayriddin azZirekli, Muhammad alBizm, Muhammad Sulaymon alAhmad kabi şoirlar mustamlakaçilikka qarşi, mustakillik uçun kuraş ruhida şe'rlar yozihdi. 1951 y. S. yozuvçilar uyuşmasi tuzildi.
2-jahon uruşidan keyingi davr adabiyotida milliy ruhni qaror toptiriş harakati kuçaydi. 60y.lardagi ayrim adiblar aksariyat ezilgan va umidsizlikka tuşgan kimsalar hayoti va qismatini tasvirlaşga berildilar. Sönggi yillarda Isroilning arab mamlakatlariga bosqinini la'natlovçi şe'rlar (Ahmad Sulaymon Ahmad, Ali Jundiy) va nasriy asarlar (Mutaa Safadi, Zakariyi Tamira) yaratildi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. S.ning qad. san'at yodgorliklari neolit davriga mansub (DamirKapu qoyatoş rasmlari, SakçeGyozyu sopoli, toş va loydan yasalgan haykalçalar). Mil. av. 2ming y.likning 1-yarmida şahardavlatlar (Mari, Ugarit, Yamxada — hoz. Halab) ravnaq topişi bilan birga me'morlik yuksak darajaga kötarildi: murakkab tarxli saroylar, hovlili ibodatxonalar qurildi. Mil. av. 16—14-a.lardagi san'at asarlarida Qad. Misr va Egey madaniyatining ta'siri seziladi. Mil. av. 9-a.da Ossuriya, mil. av. 4-a.dan mil. 4-a.gaça yunon me'morligi an'analari ruhida inşootlar yaratildi (Palmiradagi mahobatli kolonnalar va ibodatxonalar).
5—6-a.larda S.da mahalliy ilk Vizantiya badiiy maktabi şakllandi (Antioxiya, Apameya, Şaxba qadama naqqoşligi). Toş va suyak öymakorligi, pol mozaikasi, kitob miniatyurasi rivojlandi. 7—8-a.larda S. arab madaniyatini rivojlantirişga katta hissa qöşdi, naqqoşlik, haykaltaroşlikning yangi uslublari yaratildi. Öşa davrda örta asr şaharlarining qiyofasi şakllandi, mayejid, Madrasa, tim, kasalxona, karvonsaroy, hammom va b. barpo etildi (Palmira yaqinidagi Qasr alXayr alĞarbi, 8-a., Damaşkdagi toqiravoqli jome masjid, 705—715 y.lar). Salibçilar tomonidan roman uslubida qurilgan qasrlarning xarobalari saqlangan (Hims ş. yaqinidagi Klark deŞevalye qörğoni, 12-a.). 13—15-a.larda me'morlikda bezakka köp e'tibor berildi, rang-barang koşinlardan, toşlardan, naqşdan keng foydalanildi, yoğoç öymakorligi rivojlandi. Kitob miniatyurasi san'ati yuqori bosqiçga kötarildi.
Usmonli turk imperiyasi tarkibida bölgan yillar (1516—1918) da turk me'morligiga xos haşam ortdi. Tasviriy san'atda nakşni asliga yaqinlaştiriş avj oldi. 20-a.ning 60—90y.larida Vahbi alXaririy, Burhon Tayyor, Mahmud Nofal, TamimalKisraviy, Jozef Abduxdsid kabi me'morlarning loyihalari asosida zamonaviy binokorlik konstruksiyalaridan foydalanib, milliy şakldagi imoratlar qurila boşladi (Damaşqdagi Kasaba uyuşmalari binosi, Damaşq va Halabdagi un-t korpuslari, Latakiyadagi munitsipalitet binosi va b.). Tasviriy san'atda modernizm unsurlari sezila boşlasada, köpgina rassomlar mahalliy badiiy an'analarni davom ettirdilar (Afif Baxnassi, Nozim Ja'fariy, Maxmud Jalol, Jak Varde, Muhammad Fathiy va b.). Xalq amaliy san'atida kaştaçilik, kandakorlik, badiiy töquvçilik rivojlangan.
Musiqasi. S. xalq va an'anaviy musiqasida rivojlangan lad tizimi — maqomlar köp. Çolğu asboblari jörligida qöşiq aytiş yetakçi musiqiy janrdir. Ud, rubob, ğijjak, qonun va b. çolğu asboblari köp tarqalgan. Zamonaviy xalq orkestri tarkibiga yevropaça skripka, violonçel, kontrabas kabi çolğu asboblari ham kiritila boşladi. 1870 y. bastakor Mustafo alBaşnak taşabbusi bilan Halabda musiqa maktabi oçildi. Milliy bastakorlik maktabini Solhi Uadsi, Dik Sukkari kabilar rivojlantirdilar. Xalq qöşiklari ijroçilaridan Şokir Brexan, Mutia Mafi, Saboh Faxrini körsatiş mumkin. Musiqaning ommalaşuvida radio va televideniyening xizmati katta. Milliy musiqa kadrlari Damaşq (1962 i. taşkil etilgan) va Halab (1963) konservatoriyalarida tayyorlanadi.
Teatri. S. teatr san'atining kurtaklari milliy marosim va bayramlardan boşlangan. Professional teatr 19-a. örtalarida Damaşqda Abu Xalil alQabboniy teatr truppasini taşkil etiş bilan vujudga keldi. 1930y.lar oxirigaça mamlakatga kelib turgan Misr truppalari S. professional teatrining şakllanişiga katta ta'sir körsatdi. 40y.larda Damaşkda Abdullatif Fathiy rahbarligida teatr xodimlari jamoasi taşkil etilib, birinçi marta suriya lahjasida spektakllar qöyildi (1945— 46). 1952 y. Sayodiddin Baxdunis taşkil qilgan truppa Damaşq va Halabda 1957 y.gaça tomoşa körsatdi. 1956 y. Damaşkda yarim professional Erkin teatr, Halabda Xalq teatri işlay boşladi. 1957 y. pantomima xalq truppasi tuziddi. Damaşkda arab milliy drama teatrining oçilişi S. madaniy hayotida katta voqea böldi. Mamlakatning eng iste'dodli aktyorlari Ali Aklya Arsan, Asad Fiddo, A. Kinni şu teatrda işlay boşladi. Teatr repertuaridan xorijiy mumtoz va mahalliy dramaturgiya asarlari örin oddi. Bundan taşqari Damaşqda «Aşşavq» («Tikanak») satira teatri, Harbiy teatr, Dured Lyaxam nomidagi satira va komediya teatri, Qöğirçoq teatri ham işlaydi.
Kinosi. S.da birinçi kino seansi 1906 y.da bölgan. Birinçi töla metrajli «Aybsiz sudlanuvçi» (rej. Ayyub Badri) badiiy filmi 1928 y. yaratildi. 30y.larda «Damaşq osmoni ostida» (rej. I. Anzur, 1932), «Burç amri bilan» va «Qahvaxona aşulaçisi» (ikkala film rej. A. Badri, 1938, 1939) kabi filmlar yaratildi. Şundan keyingi salkam 30 y. mobaynida mustamlakaçilar hukmronligi davrida kinofilmlar yaratiş bilan havaskorlargina şuğullandilar. 60y.larning 2-yarmi va 70y.larda ijtimoiy-siyosiy mavzudagi «Yuk maşina haydovçisi» (rej. B. Vuçiniç, 1967, Toşkent 1 kinofestivalida faxriy diplom olgan), «Aldanganlar» (rej. T. Saloh), «Qoplon» (rej. N. Malex, 1972, KarloviVari, Lokarno va Damaşq kinofestivallarida mukofot olgan) va b. filmlar yaratildi. Şundan söng Yaqin Şarq mojarosiga bağişlangan «Teskari yöl» (rej. Haddad, 1975), «Qahramonlar ikki marta tuğiladi» (rej. S. Duxni) va «Qizil, oq, qora» (rej. B. Safiy, 1977) filmlari dunyoga keldi. Mervan Haddadning «Şirin muhabbatim» va Vadi Yusufning «Qopqon» (1980), N. Malexning «Eski suratlar» (1981) filmlari S. kinematografiyasining sönggi yillardagi muvaffiqiyatidir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУРИЯ, Сурия Араб Республикаси (Ал-Жумҳурия ал-Арабия ас-Сурия) — Жан.Ғарбий Осиёдаги давлат. Ўрта денгизнинг шарқий соҳилида жойлашган. Майд. 185,2 минг км2. Аҳолиси 17,2 млн. киши (2002). Пойтахти — Дамашқ ш. Маъмурий жиҳатдан 14 вилоят (муҳофаза)га бўлинади.
Давлат тузуми. С. — республика. Амалдаги конституцияси 1973 й. 12 мартда қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (2000 й.дан Башар Асад), у миллий референдумда 7 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Халқ кенгаши (парламент), ижрочи ҳокимиятни президент ва Вазирлар Кенгаши амалга оширади.
Табиати. Денгиз соҳилининг аксари қисми тепалик ва тошлоқли ясситоғликдан, озроғи пасттекислик (эни 20—30 км)дан иборат. Ғарб ва жан. да Антиливан тоғ тизмаси ва баландлиги 2814 м гача бўлган АшШайх тоғи жойлашган. С. ҳудудининг катта қисмини ғарбдан шарққа томон пасайиб борувчи плато эгаллаган. Ғарбда Ансория ва Аз-Завия тоғ тизмалари, жан.ғарбда АдДруз (энг баланд жойи 1803 м) вулкан массиви жойлашган. С. ҳудудининг жан.шарқини Сурия чўлининг бир қисми, шим. шарқини Жазира платоси ташкил қилади. Нефть, темир, мис, марганец, хромит, олтингугурт ва б. конлар бор. Иклими Ўрта денгизга хос субтропик иқлим. Қиш ва баҳорда ёғингарчилик кўп, ёзи қуруқ. Ўртача тра январда 12°, авг.да 27°; йиллик ёғин 700 мм дан кам. Мамлакат шарқида қуруқ континентал иқлим. Фурот дарёсининг С. ҳудудидаги уз. 675 км, унинг асосий ирмоклари — Хобур ва Белих. Шим.шарқий чегара бўйлаб Дажла дарёси ўтади, шим.ғарбда Ўрта денгиз ҳавзасига мансуб бўлган АлАси (Оронт) дарёси ва шим.да Ҳимс кўли бор. Платода бўз тупроқли қумлоққумоқ чўллар, жан.да тошлоқшағалли ҳамада анчагина майдонни эгаллаган. Пасттекисликларда шўрхок ерлар учрайди. Шарқий Тавр тоғ олди бўз жигар ранг ва жигар ранг тупроқдан иборат, денгиз бўйида сариқ тупроқ, баландлашган сари тог жигар ранг ва тоғўрмон тупроқли ерлар бошланади. Ансория тоғининг шарқий ён бағрида тоғ даштлари учрайди. Соҳил ва тоғ ён бағирларидаги ўрмонларда эман, қарағай, сарв дарахтлари ўсади, лавр бутазорлари бор. Ҳайвонот дунёси сиртлон, бўри, чиябўри, қорақулоқ, жайран, ёввойи эшак (онагр), кемирувчи ва судралувчилар, тоғларда сурия айиғи, тўнғиз, ўрмон мушуги ва б.дан иборат.
Аҳолисининг 90% араблар ((сурияликлар); улардан ташқари курд, арман, туркман, турк, черкас, фаластинликлар ҳам яшайди. Расмий тил — араб тили. Аҳолининг аксарияти сунний мусулмонлар, шунингдек шиалар, алавийлар, христианлар, маронийлар ҳам бор. Шаҳар аҳолиси 52,4%. Йирик шаҳарлари: Дамашқ, Ҳалаб, Ҳимс, Латакия.
Тарихи. С. ҳудудида одам палеолит давридан яшаб келади. Мил. ав. 2минг йилликнинг 1-ярмида майда шаҳардавлатлар вужудга келган. Мил. ав. 15-а.да С.нинг кўп қисмини Миср, 14-а.да Хетт подшохлиги эгаллаб олган, 12-а. бошларида С. озодликка эришсада, 8-а. охирида Оссурията, 7-а. охирида эса Янги Бобил подшохлиги, 6-а. ўрталарида Ахоманийларга қарам бўлди. Мил. ав. 333 й. Искандар Мақцуний (Александр) давлати таркибига кирди, бу давлат барбод бўлгач, салавкийлар давлатининг вилоятига айланди. Мил. ав. 1-а.да Арманистон подшоси Тигран II С.ни босиб олди, 64 й. Рим, мил. 4-а. охиридан Византия вилоятига айланди. Мил. 633—40 й.ларда Араб халифалиги, 1516 й.да Усмонли турк империяси забт этди ва С. 1818 й.гача Туркия таркибида бўлди. 1832—40 й.ларда Миср қўшинлари томонидан босиб олинди. 1840 й. С.да Яна турклар ҳукмронлиги тикланди. 1918 й. окт.да С.ни инглиз қўшинлари босиб олди. 1919 й. АнглияФранция келишувига биноан инглизларнинг ўрнини французлар эгаллади. 20й.ларда миллий озодлик ҳаракати кучайди. 1928 й. Таъсис мажлисига сайлов ўтказилди, 1930 й. майда С. республика деб эълон қилинди, аммо Франция мандати сақланиб крлди, бу мандат 1943 й.дек.да бекор қилинди. 1946 й. 17 апр.дагина тўла мустақилликка эришди. 1958 й. С. Миср билан ягона давлат — Бирлашган Араб Республикаси (БАР)га бирлашди, аммо 1961 й. 28 сент. да унинг таркибидан ажралиб чиқди ва ўзини Сурия Араб Республикаси (САР) деб эълон қилди. 1963 й. 8 мартда давлат тўнтариши бўлиб, С. Араб социалистик уйғониш партияси (Баас) ҳокимиятни қўлга олди, 1971 й. 12 мартдан Ҳафиз Асад президент бўлди.
1967 й. июнда С.га Исроил ҳужум қилиб, мамлакат ҳудудининг бир кисмини (Ғулон тепаликларини) босиб олди. 1973 й. окт.да С. бошка араб давлатлари қатори ҳарбий ҳаракатларда қатнашиб, Исроил томонидан босиб олиган ерларнинг бир қисмини қайтариб олишга муваффақ бўлди. С— 1945 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1991 й. 28 дек. да тан олган ва 1992 й. 24 апр.да дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 17 апр, — Чет эл кўшинлари чикариб юборилган кун (1946).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Араб социалистик уйғониш партияси (Баас), 1947 й. апр.да Араб уйгониш партияси сифатида ташкил этилган, 1954 й. дан хоз. номда; С. коммунистик партияси, 1924 й. тузилган; САР Тараққийпарвар миллий фронта, 1972 й. асос солинган, 8 ташкилотни бирлаштиради. С. ишчи касаба уюшмалари умумий федерацияси, 1938 й. тузилган.
Хўжалиги. С. — аграриндустриал мамлакат. Ялпи ички мақсулотда қишлоқ хўжалиги.нинг улуши 26%, саноатнинг улуши 21%, хизмат кўрсатиш соҳасининг улуши 53%.
Қишлоқ хўжалигида меҳнатга лаёқатли аҳолининг 50%га яқини шуғулланади. 3,7 млн. гектар ерда деҳқончилик қилинади, шундан 500 минг га суғорилади. Асосий қишлоқ хўжалиги. экинлари: буғдой, арпа, пахта, тамаки, қанд лавлаги; шоли, ер ёнғоқ, сабзавот, полиз экинлари ҳам етиштирилади. Воҳаларда боғдорчилик ривожланган, ток, цитрус, хурмо ва б. субтропик мевали ўсимликлар ўстирилади, зайтун етиштирилади. Қорамол, қўй, эчки, туя, от, хачир боқилади. Соҳилда балиқ овланади.
Саноатида кончилик устун: нефть, фосфорит, тоштуз, табиий асфальт, олтингугурт қазиб олинади. Электр стяларнинг аксарияти нефть асосида ишлайди (йилига ўртача 14,8 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади). Нефть Баниёс ва Ҳимсдаги з-дларда қайта ишланади. Киме (минерал ўғит ишлаб чиқариш.), тўқимачилик (жумладан, ип газлама) ва озиқовкат (ун, ёғ, вино, қандшакар, тамаки ва б.), электр техника саноати ривожланган. Трактор йиғув, электр мотор, пўлат прокати, бетон шпал з-ди, кўнчилик, пойабзал, бинокорлик материаллари ва б. корхоналар бор. Ҳунармандчилик (олтин, кумуш, мисдан турли буюмлар тайёрлаш) ривожланган. Асосий саноат марказлари — Дамашқ, Ҳалаб, Ҳимс, Латакия, Тартус. Т.й. узунлиги — 1,8 минг км, автомобиль йўллари —39,2 минг км, нефть қувурлари — 805 км. Асосий денгиз портлари — Латакия, Тартус, Баниёс Дамашқда халқаро аэропорт бор. Ироқ ва Саудия Арабистонидан Ўрта денгиз соҳилига тортиб келинган кўпгина нефть қувурлари С. ҳудудидан ўтади. С. четга нефть ва нефть маҳсулотлари, фосфорит, пахта, қишлоқ хўжалиги. маҳсулотлари, тери, жун ва б. чиқаради, четдан машина ва ускуна, транспорт воситалари, озиқовқат, кимё маҳсулотлари ва б. келтиради. Германия, Франция, Италия, Россия, Ливан, Греция билан савдо қилади. С.нинг ЎзР билан 2002 й.даги товар айланмаси 1,7 млн. АҚШ долларини ташкил этди. Пул бирлиги — сурия фунти.
Тиббий хизмати. С.да тиббий хизмат пулли. Врачлар тайёрлайдиган 3 та мактаб, стоматолог ва фармацевтлар мактаби, ўрта малакали тиббиёт ходимлари тайёрлайдиган 5 та мактаб бор. Ҳалабдаги ун-тда ветеринария фти очилган.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 6 ёшдан 12 ёшгача бўлган болалар учун бошланғич таълим мажбурий. Мактаб диндан ажратилган, аммо диний мактаблар ҳам бор. Бир неча хусусий ўқув юрти мавжуд. Дарслар араб тилида олиб борилади. С.да 4 унт ва бир қанча давлат олий ўқув юртлари [Дамашқ ун-ти (1923), Ҳалабдаги ун-т (1960), Ҳимсдаги ун-т (1979), Латакиядаги ун-т (1971), Дамашқ олий технология ин-ти ва б.] ишлайди, уларда пул тўлаб ўқилади. Араб академияси (1919), Дамашқ академияси (1919), қишлоқ хўжалиги. илмий марказлари бор. Дамашкда ун-т кутубхонаси ва Миллий кутубхона (1880), Ҳалабда Миллий кутубхона (1924), Латакияда Миллий кутубхона (1944), Дамашкда Миллий музей (1919) ва Араб тамаддуни музейи (1976—77), Ҳалабда Археология музейи (1960), Пальмира музейи (1961), Ҳимс, Тартус, Бусрода музейлар мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. Асосий газ. ва журналилари: «АсСаура» («Инкилоб», араб тилида чикадиган кундалик газ., 1963 й.дан), «АлБаас» («Уйгониш», араб тилида чикадиган кундалик газ., 1962 й.дан), «Ал-Жамахир алАрабия» («Араблар оммаси», араб тилида чикадиган кундалик газ.), «Нидал ашШааб» («Халқ кураши», араб тилида чиқадиган газ., 1934 й.дан), «Сирия тайме» («Сурия вақти», инглиз тилида чикадиган кундалик газ., 1981 й.дан), «АлФидо» (араб тилида чикадиган кундалик газ.), «АлМуҳандис алАраби» («Араб муҳандиси» араб тилида 2 ойда 1 марта чиқадиган журнали, 1961 й.дан), «Нидал алФеллаҳин» («Деҳқонлар кураши», араб тилида чиқадиган ҳафтанома, 1965 й.дан). С. араб ахборот агентлиги (САНА), ҳукумат ахборот маҳкамаси, 1965 й. асос солинган. Радиоэшиттириш ва телекўрсатув бош дирекцияси, ҳукумат хизмати, 1946 й. тузилган.
Адабиёти. С. халқининг оғзаки ижодида мил. ав. 8—7-а.лар воқеаларини эслатувчи ривоятлар учрайди. Мил. 2—14- а.лар га оид сурия (сурёний) ёзувлари топилган. 8-а.дан араб тили раем бўла бошлади ва 14-а.га келиб дунёвий адабиетдан сурия тилини суриб чиқарди. Ўрта асрларда Абу Таммом, АлБуҳтурий, АлМутанаббий, Абу Фирас шеърлари ва Абул Аъло алМаарийнинг фалсафий асарлари дунёга келди. 19-а.га кадар С. адабиёти араб мумтоз адабиёти анъаналарини давом эттирди. 19-а. ўрталаридан Ливан билан Фаластинни ўз ичига олган С. араб маданий уйғониш маконларидан бири бўлди Франсис Марраш, Ризқалла Хассун, Абдураҳмон алКавокибий ва Адиб Исхоқ бу ҳаракатга бош бўлдилар. 1-жаҳон урушидан кейин ватанпарварлик кайфиятидаги адабий кучлар (Муҳаммад Курд Али, Халил Мардомбек, Салим алЖундий ва б.) Дамашкдаги Араб академиясига бирлашиб, араб адабий меросини батафеил ўрганиш ва оммалаштиришга кириҳдилар. 20й.ларда реалистик наср (Субҳи Али Ғаним, Сами алКиёли, Фуад ашШаиб, Шакиб алЖабри) юзага келди. Ҳайриддин азЗирекли, Муҳаммад алБизм, Муҳаммад Сулаймон алАҳмад каби шоирлар мустамлакачиликка қарши, мустакиллик учун кураш руҳида шеърлар ёзиҳди. 1951 й. С. ёзувчилар уюшмаси тузилди.
2-жаҳон урушидан кейинги давр адабиётида миллий руҳни қарор топтириш ҳаракати кучайди. 60й.лардаги айрим адиблар аксарият эзилган ва умидсизликка тушган кимсалар ҳаёти ва қисматини тасвирлашга берилдилар. Сўнгги йилларда Исроилнинг араб мамлакатларига босқинини лаънатловчи шеърлар (Аҳмад Сулаймон Аҳмад, Али Жундий) ва насрий асарлар (Мутаа Сафади, Закарийи Тамира) яратилди.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. С.нинг қад. санъат ёдгорликлари неолит даврига мансуб (ДамирКапу қоятош расмлари, СакчеГёзю сополи, тош ва лойдан ясалган ҳайкалчалар). Мил. ав. 2минг й.ликнинг 1-ярмида шаҳардавлатлар (Мари, Угарит, Ямхада — ҳоз. Ҳалаб) равнақ топиши билан бирга меъморлик юксак даражага кўтарилди: мураккаб тархли саройлар, ҳовлили ибодатхоналар қурилди. Мил. ав. 16—14-а.лардаги санъат асарларида Қад. Миср ва Эгей маданиятининг таъсири сезилади. Мил. ав. 9-а.да Оссурия, мил. ав. 4-а.дан мил. 4-а.гача юнон меъморлиги анъаналари руҳида иншоотлар яратилди (Пальмирадаги маҳобатли колонналар ва ибодатхоналар).
5—6-а.ларда С.да маҳаллий илк Византия бадиий мактаби шаклланди (Антиохия, Апамея, Шахба қадама наққошлиги). Тош ва суяк ўймакорлиги, пол мозаикаси, китоб миниатюраси ривожланди. 7—8-а.ларда С. араб маданиятини ривожлантиришга катта ҳисса қўшди, наққошлик, ҳайкалтарошликнинг янги услублари яратилди. Ўша даврда ўрта аср шаҳарларининг қиёфаси шаклланди, маежид, Мадраса, тим, касалхона, карвонсарой, ҳаммом ва б. барпо этилди (Пальмира яқинидаги Қаср алХайр алҒарби, 8-а., Дамашкдаги тоқиравоқли жоме масжид, 705—715 й.лар). Салибчилар томонидан роман услубида қурилган қасрларнинг харобалари сақланган (Ҳимс ш. яқинидаги Кларк деШевалье қўрғони, 12-а.). 13—15-а.ларда меъморликда безакка кўп эътибор берилди, ранг-баранг кошинлардан, тошлардан, нақшдан кенг фойдаланилди, ёғоч ўймакорлиги ривожланди. Китоб миниатюраси санъати юқори босқичга кўтарилди.
Усмонли турк империяси таркибида бўлган йиллар (1516—1918) да турк меъморлигига хос ҳашам ортди. Тасвирий санъатда накшни аслига яқинлаштириш авж олди. 20-а.нинг 60—90й.ларида Ваҳби алХаририй, Бурҳон Тайёр, Маҳмуд Нофал, ТамималКисравий, Жозеф Абдухдцид каби меъморларнинг лойиҳалари асосида замонавий бинокорлик конструкцияларидан фойдаланиб, миллий шаклдаги иморатлар қурила бошлади (Дамашқдаги Касаба уюшмалари биноси, Дамашқ ва Ҳалабдаги ун-т корпуслари, Латакиядаги муниципалитет биноси ва б.). Тасвирий санъатда модернизм унсурлари сезила бошласада, кўпгина рассомлар маҳаллий бадиий анъаналарни давом эттирдилар (Афиф Бахнасси, Нозим Жаъфарий, Махмуд Жалол, Жак Варде, Муҳаммад Фатҳий ва б.). Халқ амалий санъатида каштачилик, кандакорлик, бадиий тўқувчилик ривожланган.
Мусиқаси. С. халқ ва анъанавий мусиқасида ривожланган лад тизими — мақомлар кўп. Чолғу асбоблари жўрлигида қўшиқ айтиш етакчи мусиқий жанрдир. Уд, рубоб, ғижжак, қонун ва б. чолғу асбоблари кўп тарқалган. Замонавий халқ оркестри таркибига европача скрипка, виолончел, контрабас каби чолғу асбоблари ҳам киритила бошлади. 1870 й. бастакор Мустафо алБашнак ташаббуси билан Ҳалабда мусиқа мактаби очилди. Миллий бастакорлик мактабини Солҳи Уадци, Дик Суккари кабилар ривожлантирдилар. Халқ қўшиклари ижрочиларидан Шокир Брехан, Мутиа Мафи, Сабоҳ Фахрини кўрсатиш мумкин. Мусиқанинг оммалашувида радио ва телевидениенинг хизмати катта. Миллий мусиқа кадрлари Дамашқ (1962 и. ташкил этилган) ва Ҳалаб (1963) консерваторияларида тайёрланади.
Театри. С. театр санъатининг куртаклари миллий маросим ва байрамлардан бошланган. Профессионал театр 19-а. ўрталарида Дамашқда Абу Халил алҚаббоний театр труппасини ташкил этиш билан вужудга келди. 1930й.лар охиригача мамлакатга келиб турган Миср труппалари С. профессионал театрининг шаклланишига катта таъсир кўрсатди. 40й.ларда Дамашкда Абдуллатиф Фатҳий раҳбарлигида театр ходимлари жамоаси ташкил этилиб, биринчи марта сурия лаҳжасида спектакллар қўйилди (1945— 46). 1952 й. Саёдиддин Бахдунис ташкил қилган труппа Дамашқ ва Ҳалабда 1957 й.гача томоша кўрсатди. 1956 й. Дамашкда ярим профессионал Эркин театр, Ҳалабда Халқ театри ишлай бошлади. 1957 й. пантомима халқ труппаси тузидди. Дамашкда араб миллий драма театрининг очилиши С. маданий ҳаётида катта воқеа бўлди. Мамлакатнинг энг истеъдодли актёрлари Али Акля Арсан, Асад Фиддо, А. Кинни шу театрда ишлай бошлади. Театр репертуаридан хорижий мумтоз ва маҳаллий драматургия асарлари ўрин одди. Бундан ташқари Дамашқда «Ашшавқ» («Тиканак») сатира театри, Ҳарбий театр, Дуред Ляхам номидаги сатира ва комедия театри, Қўғирчоқ театри ҳам ишлайди.
Киноси. С.да биринчи кино сеанси 1906 й.да бўлган. Биринчи тўла метражли «Айбсиз судланувчи» (реж. Айюб Бадри) бадиий фильми 1928 й. яратилди. 30й.ларда «Дамашқ осмони остида» (реж. И. Анзур, 1932), «Бурч амри билан» ва «Қаҳвахона ашулачиси» (иккала фильм реж. А. Бадри, 1938, 1939) каби фильмлар яратилди. Шундан кейинги салкам 30 й. мобайнида мустамлакачилар ҳукмронлиги даврида кинофильмлар яратиш билан ҳаваскорларгина шуғулландилар. 60й.ларнинг 2-ярми ва 70й.ларда ижтимоий-сиёсий мавзудаги «Юк машина ҳайдовчиси» (реж. Б. Вучинич, 1967, Тошкент 1 кинофестивалида фахрий диплом олган), «Алданганлар» (реж. Т. Салоҳ), «Қоплон» (реж. Н. Малех, 1972, КарловиВари, Локарно ва Дамашқ кинофестивалларида мукофот олган) ва б. фильмлар яратилди. Шундан сўнг Яқин Шарқ можаросига бағишланган «Тескари йўл» (реж. Ҳаддад, 1975), «Қаҳрамонлар икки марта туғилади» (реж. С. Духни) ва «Қизил, оқ, қора» (реж. Б. Сафий, 1977) фильмлари дунёга келди. Мерван Ҳаддаднинг «Ширин муҳаббатим» ва Вади Юсуфнинг «Қопқон» (1980), Н. Малехнинг «Эски суратлар» (1981) фильмлари С. кинематографиясининг сўнгги йиллардаги муваффиқиятидир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.