Abdulla Qahhor

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 16–17-b. — ziyouz.com

Abdulla Qahhor (1907.17.9, Qöqon — 1968.25.5, Moskva) — Özbekiston xalq yozuvçisi (1967). Temirçi oilasida tuğilgan. Bolaligi Qöqon va uning atrofidagi qişloqlarda ötdi. Oqqörğon qişloğidagi Mamajon qorining usuli savtiya maktabida tahsil kördi. Oilasi Qöqonga köçib kelgaç «Istiqlol» nomli şöro maktabiga öqişga kiradi, undan internat, «Kommuna», «Namuna» maktablarida, söng bilim yurtida tahsil köradi. Bilim yurtining «Adib» qölyozma jur. da dastlabki maşqlari b-n qatnaşadi. Toşkentdagi «Qizil Özbekiston» gaz. si tahririyatining «Işçi-batrak maktublari» varaqasiga muharrirlik qildi (1925). U gaz.da işlaş jarayonida Örta Osiyo davlat un-tining işçilar f-tini tamomlaydi (1928). A. Q. yana Qöqonga borib, dastlab öqituvçilarni qayta tayyorlaş kursida muallimlik qiladi; köp ötmay «Yangi Farğona» viloyat gaz.siga kotib va «Çiğiriq» hajviy bölimiga mudir etib tayinlanadi (1929). A.Q.ning «Oy kuyganda» ilk hajviy şe'ri «Muştum» jur.da Norin şilpiq taxallusi ostida bosildi (1924). Söng uning bir qança hajviy şe'r va hikoyalari «Muştum», «Yangi yöl» jur.lari va «Qizil Özbekiston» gaz.sida Mavlon kufur, Gulyor, Niş, Erkaboy, E-voy kabi taxalluslar ostida e'lon qilindi. A. Q. 30-y.larda yana Toşkentga qaytadi va Örta Osiyo davlat un-tining pedagogika f-tiga öqişga kiradi (1930), ayni paytda «Sovet adabiyoti» jur.da mas'ul kotib vazifasini bajaradi. Özdavnaşrda muharrir va tarjimon (1935 — 53). 1954 — 56 y.larda Özbekiston yozuvçilar uyuşmasi boşqaruvining raisi. A. Q. umrining oxirlarida davolaniş uçun Moskvaga boradi va öşa yerda vafot etadi. Toşkentdagi Çiğatoy qabristonida dafn etiladi.

A. Q. ijodi şe'riyat b-n boşlangan esada, uning adabiy merosi negizini nasriy asarlar taşkil etadi. «Boşsiz odam» (1929) hikoyasi çop etilgan vaqtdan boşlab umrining oxirigaça hikoya, oçerk, publitsistika, qissa va roman janrlarida samarali ijod qildi. A.Q. ning dastlabki ijodidagi «Qişloq hukm ostida» qissasi (1932) şöro mafkurasi asosida yozilgan. Uning «Boşsiz odam» hikoyasi b-n boşlangan hikoyanavislik faoliyatida esa tarixiy ötmiş aks ettirilgan. «Köşçinor çiroklari» (1951) romanida (dastlabki varianti «Qöşçinor», 1946) jamoalaştiriş davrining voqealari badiiy tasvirlangan.

A.Q.ning 30-y.lar ijodida uning birinçi romani — «Sarob» muhim örinni egallaydi. Yozuvçining uşbu romani boş qahramon Saidiyning faoliyatini körsatişga qaratilgan, yana unda 20-y.larning 2-yarmidagi özbek xalqi hayotining maişiy, etnog-rafik, iqtisodiy va ma'naviy manzaralari yaqqol aks etib turadi. «Sarob» keng mavzuli roman bölgani uçun yozuvçi özining badiiy niyatini yalanğoç holda körsatmay, uni şu davr hayotining boşqa manzaralari körinişida reallaştirişga uringan. Voqealar tasvirida yozuvçi hayot haqiqatini saqlab qolgan.

A. Q. ijodiy hayoti davomida 40 dan ziyod asar e'lon qilgan. Bu kitoblar orasida 30 ga yaqin hikoyalar ham bölib, ular özbek adabiyotida hikoya janrining badiiy ufqlarini kengaytirgani b-n ahamiyatlidir.

A. Q.ning nasriy asarlari orasida «Qöşçinor çiroqlari» romani hamda «Sinçalak» (1958), «Ötmişdan ertaklar» (1965) va «Muhabbat» (1968) qissalari muhim örin tutadi.

A. Q.ning iste'dodi uçun komediya janri ham yaqin edi. Buni sezgan yozuvçi 50-y.lar arafasida dramaturgiya sohasida ham qalam tebratib, şu davrning muhim mavzularidan biri — qöriq yerlarni özlaştiriş mavzuida «Şohi sözana» («Yangi yer», 1949 — 53) komediyasini yaratdi. Şuni aytiş lozimki, bu komediyada qöriq yerlarning — Mirzaçölning özlaştirilişidan köra ba'zi kişilar ongidagi şörning bartaraf etilişi mavzui birinçi öringa olib çiqilgan. Uruşdan keyingi özbek adabiyotidagi asosiy konflikt — yangilik b-n eskilik örtasidagi ziddiyat bu komediyada özining teran badiiy tasvirini topgan. Bu asarda A. Q. ustalik b-n kulgili holatlar yaratgan va hajviy böyoqlardan mo-hirona foydalangan holda konfliktni öziga xos ravişda hal qilgan. Uşbu komediya xorijiy mamlakatlar sahnasida ham öynalib, özbek teatr san'atining kamol topib borayotganini namoyiş etdi. Bundan ilhomlangan yozuvçi «Oğriq tişlar» (1954), «Tobutdan tovuş» (1962) hamda «Ayajonlarim» (1967) komediyalarini yaratdi. Bu asarlarda, xususan «Tobutdan tovuş»da öşa davr uçun xos bölgan illatlar hajv öti ostiga olindi. Ayniqsa sönggi asarda A. Q. öziga xos noziq tuyğu b-n jamiyatdan poraxörlikdek dahşatli illatni tag-tomiri b-n yöqotiş istagida uning ayrim körinişlarini sahnaga olib çiqdi, u «Sönggi nusxalar» nomi b-n ham sahna yuzini kördi.

A. Q. yozuvçi sifatida özbek tilini noziq his etuvçi va uning boy imkoniyatlaridan mahorat b-n foydalanuvçi qalamkaş edi. U özining nasriy asarlarida ham, komediyalarida ham tildan foydalaniş va ona tilining çeksiz imkoniyatlarini namoyiş etişning ajoyib namunalarini berdi va öz ijodi b-n özbek adabiy tilining kamol topişiga ulkan hissa qöşdi.

A. Q. hayotining sönggi kunlarida şöro jamiyatida şaxsga siğinişning avj olişi orqasida yuz bergan fojialarni tasvirlovçi «Zilzila» qissasi ustida iş olib bordi. Lekin uni tugata olmadi. A. Q. tarjimon sifatida ham maşhur. U Puşkin, L. Tolstoy, Gogol, Çexov asarlarini özbek tiliga tarjima qilgan. Ayni paytda A. Q. asarlari rus, ukrain, belorus, qozoq, qirğiz, tojik, qoraqalpoq kabi tillarga tarjima qilingan. Uning ayrim hikoyalari esa ingliz, nemis, fransuz, çex, polyak, bolgar, rumin, arab, hind, Vyetnam tillarida çop etilgan.

A. Q. Hamza nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti (1966) laureati. «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni b-n mukofotlangan (2000). Uning nomi Toşkent va Qöqondagi bir neça köça, maktab va jamoa xöjaliklariga, şuningdek madaniyat uylari va respublika Satira teatriga berilgan. Toşkentda A.Q. uy-muzeyi oçilgan (1987).

As: Asarlar, 5 jildli, 1 — 5-jildlar, T., 1987 — 89; Zilzila,— «Şarq yulduzi», 1996, 11 - 12-son.

Ad:. Qahhorova K., Çorak asr hamnafas, T., 1987; Şarafiddinov O., Abdulla Qahhor, T., 1988; Qöşjonov M., Abdulla Qahhor mahorati, T., 1988. Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АБДУЛЛА ҚАҲҲОР (1907.17.9, Қўқон — 1968.25.5, Москва) — Ўзбекистон халқ ёзувчиси (1967). Темирчи оиласида туғилган. Болалиги Қўқон ва унинг атрофидаги қишлоқларда ўтди. Оққўрғон қишлоғидаги Мамажон қорининг усули савтия мактабида таҳсил кўрди. Оиласи Қўқонга кўчиб келгач «Истиқлол» номли шўро мактабига ўқишга киради, ундан интернат, «Коммуна», «Намуна» мактабларида, сўнг билим юртида таҳсил кўради. Билим юртининг «Адиб» қўлёзма жур. да дастлабки машқлари б-н қатнашади. Тошкентдаги «Қизил Ўзбекистон» газ. си таҳририятининг «Ишчи-батрак мактублари» варақасига муҳаррирлик қилди (1925). У газ.да ишлаш жараёнида Ўрта Осиё давлат ун-тининг ишчилар ф-тини тамомлайди (1928). А. Қ. яна Қўқонга бориб, дастлаб ўқитувчиларни қайта тайёрлаш курсида муаллимлик қилади; кўп ўтмай «Янги Фарғона» вилоят газ.сига котиб ва «Чиғириқ» ҳажвий бўлимига мудир этиб тайинланади (1929). А.Қ.нинг «Ой куйганда» илк ҳажвий шеъри «Муштум» жур.да Норин шилпиқ тахаллуси остида босилди (1924). Сўнг унинг бир қанча ҳажвий шеър ва ҳикоялари «Муштум», «Янги йўл» жур.лари ва «Қизил Ўзбекистон» газ.сида Мавлон куфур, Гулёр, Ниш, Эркабой, Э-вой каби тахаллуслар остида эълон қилинди. А. Қ. 30-й.ларда яна Тошкентга қайтади ва Ўрта Осиё давлат ун-тининг педагогика ф-тига ўқишга киради (1930), айни пайтда «Совет адабиёти» жур.да масъул котиб вазифасини бажаради. Ўздавнашрда муҳаррир ва таржимон (1935 — 53). 1954 — 56 й.ларда Ўзбекистон ёзувчилар уюшмаси бошқарувининг раиси. А. Қ. умрининг охирларида даволаниш учун Москвага боради ва ўша ерда вафот этади. Тошкентдаги Чиғатой қабристонида дафн этилади.

А. Қ. ижоди шеърият б-н бошланган эсада, унинг адабий мероси негизини насрий асарлар ташкил этади. «Бошсиз одам» (1929) ҳикояси чоп этилган вақтдан бошлаб умрининг охиригача ҳикоя, очерк, публицистика, қисса ва роман жанрларида самарали ижод қилди. А.Қ. нинг дастлабки ижодидаги «Қишлоқ ҳукм остида» қиссаси (1932) шўро мафкураси асосида ёзилган. Унинг «Бошсиз одам» ҳикояси б-н бошланган ҳикоянавислик фаолиятида эса тарихий ўтмиш акс эттирилган. «Кўшчинор чироклари» (1951) романида (дастлабки варианти «Қўшчинор», 1946) жамоалаштириш даврининг воқеалари бадиий тасвирланган.

А.Қ.нинг 30-й.лар ижодида унинг биринчи романи — «Сароб» муҳим ўринни эгаллайди. Ёзувчининг ушбу романи бош қаҳрамон Саидийнинг фаолиятини кўрсатишга қаратилган, яна унда 20-й.ларнинг 2-ярмидаги ўзбек халқи ҳаётининг маиший, этног-рафик, иқтисодий ва маънавий манзаралари яққол акс этиб туради. «Сароб» кенг мавзули роман бўлгани учун ёзувчи ўзининг бадиий ниятини яланғоч ҳолда кўрсатмай, уни шу давр ҳаётининг бошқа манзаралари кўринишида реаллаштиришга уринган. Воқеалар тасвирида ёзувчи ҳаёт ҳақиқатини сақлаб қолган.

А. Қ. ижодий ҳаёти давомида 40 дан зиёд асар эълон қилган. Бу китоблар орасида 30 га яқин ҳикоялар ҳам бўлиб, улар ўзбек адабиётида ҳикоя жанрининг бадиий уфқларини кенгайтиргани б-н аҳамиятлидир.

А. Қ.нинг насрий асарлари орасида «Қўшчинор чироқлари» романи ҳамда «Синчалак» (1958), «Ўтмишдан эртаклар» (1965) ва «Муҳаббат» (1968) қиссалари муҳим ўрин тутади.

А. Қ.нинг истеъдоди учун комедия жанри ҳам яқин эди. Буни сезган ёзувчи 50-й.лар арафасида драматургия соҳасида ҳам қалам тебратиб, шу даврнинг муҳим мавзуларидан бири — қўриқ ерларни ўзлаштириш мавзуида «Шоҳи сўзана» («Янги ер», 1949 — 53) комедиясини яратди. Шуни айтиш лозимки, бу комедияда қўриқ ерларнинг — Мирзачўлнинг ўзлаштирилишидан кўра баъзи кишилар онгидаги шўрнинг бартараф этилиши мавзуи биринчи ўринга олиб чиқилган. Урушдан кейинги ўзбек адабиётидаги асосий конфликт — янгилик б-н эскилик ўртасидаги зиддият бу комедияда ўзининг теран бадиий тасвирини топган. Бу асарда А. Қ. усталик б-н кулгили ҳолатлар яратган ва ҳажвий бўёқлардан мо-ҳирона фойдаланган ҳолда конфликтни ўзига хос равишда ҳал қилган. Ушбу комедия хорижий мамлакатлар саҳнасида ҳам ўйналиб, ўзбек театр санъатининг камол топиб бораётганини намойиш этди. Бундан илҳомланган ёзувчи «Оғриқ тишлар» (1954), «Тобутдан товуш» (1962) ҳамда «Аяжонларим» (1967) комедияларини яратди. Бу асарларда, хусусан «Тобутдан товуш»да ўша давр учун хос бўлган иллатлар ҳажв ўти остига олинди. Айниқса сўнгги асарда А. Қ. ўзига хос нозиқ туйғу б-н жамиятдан порахўрликдек даҳшатли иллатни таг-томири б-н йўқотиш истагида унинг айрим кўринишларини саҳнага олиб чиқди, у «Сўнгги нусхалар» номи б-н ҳам саҳна юзини кўрди.

А. Қ. ёзувчи сифатида ўзбек тилини нозиқ ҳис этувчи ва унинг бой имкониятларидан маҳорат б-н фойдаланувчи қаламкаш эди. У ўзининг насрий асарларида ҳам, комедияларида ҳам тилдан фойдаланиш ва она тилининг чексиз имкониятларини намойиш этишнинг ажойиб намуналарини берди ва ўз ижоди б-н ўзбек адабий тилининг камол топишига улкан ҳисса қўшди.

А. Қ. ҳаётининг сўнгги кунларида шўро жамиятида шахсга сиғинишнинг авж олиши орқасида юз берган фожиаларни тасвирловчи «Зилзила» қиссаси устида иш олиб борди. Лекин уни тугата олмади. А. Қ. таржимон сифатида ҳам машҳур. У Пушкин, Л. Толстой, Гоголь, Чехов асарларини ўзбек тилига таржима қилган. Айни пайтда А. Қ. асарлари рус, украин, белорус, қозоқ, қирғиз, тожик, қорақалпоқ каби тилларга таржима қилинган. Унинг айрим ҳикоялари эса инглиз, немис, француз, чех, поляк, болгар, румин, араб, ҳинд, Вьетнам тилларида чоп этилган.

А. Қ. Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти (1966) лауреати. «Буюк хизматлари учун» ордени б-н мукофотланган (2000). Унинг номи Тошкент ва Қўқондаги бир неча кўча, мактаб ва жамоа хўжаликларига, шунингдек маданият уйлари ва республика Сатира театрига берилган. Тошкентда А.Қ. уй-музейи очилган (1987).

Ас: Асарлар, 5 жилдли, 1 — 5-жилдлар, Т., 1987 — 89; Зилзила,— «Шарқ юлдузи», 1996, 11 - 12-сон.

Ад:. Қаҳҳорова К., Чорак аср ҳамнафас, Т., 1987; Шарафиддинов О., Абдулла Қаҳҳор, Т., 1988; Қўшжонов М., Абдулла Қаҳҳор маҳорати, Т., 1988. Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.