Abdurahmon oftobaçi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 43-b. — ziyouz.com
Abdurahmon oftobaçi (taxm. 1844-1884, Orenburg) — Qöqon xonligida oftobaçi, söngra parvonaçi, mingboşi. Qöqon xonligining jan. dagi toğli viloyatlarda yaşovçi qirğizlar va qipçoqlarning bir qismi tomonidan Xudoyorxoning zulmiga, xususan soliq siyosatiga qarşi boşlangan qözğolon rahbarlaridan. Ularga özbek va tojiklar qöşilib umumxalq harakatiga aylanib ketgan (q. Pölatxon qözğoloni). Xudoyorxon qözğolonni bostiriş uçun A.o. va Isa avliyo boşçiligida qöşin jönatgan, biroq ular qözğolonçilar tomoniga ötgan. Qözğolonçilar Öş, Namangan, Andijon va Asakani olganlar. Xon qözğolonni bostiriş uçun Turkiston general-gubernatorligidan yordam söragan va uni kutmay Toşkentga qoçgan. M. D. Skobelev boşçiligidagi jazo qöşini Qöqonga 1875 y. 13 iyulda yetib kelgan. Qözğolonçilar 1873 y. dayoq Pölatxonni xon deb e'lon qilganlariga qaramay A.o. Xudoyorxon qoçib ketgandan söng taxtga Xudoyorxonning katta öğli Nasriddinbekni ötqazadi. A.o. qözğolonçilar safini yangi kuçlar b-n töldirib, qipçoqlar va oddiy jangçilarga dahboşi, ellikboşi kabi unvonlar berib, ularni yangidan tuzilayotgan qöşinlarga boşliq etib tayinlagan. 1875 y. 22 avg.da Mahram jangi bölib, unda qözğolonçilar yomon qurollanganliklari, harbiy mahorat yöqligi tufayli yengilganlar. 8—9 sent. da A.o.ning 5 ming kişilik laşkari M. D. Skobelev qöşini b-n Mingtepa qişloğida jang qilib mağlubiyatga uçragan. A.o. 25 yigiti b-n Özganga qoçgan. Bu janglarda Pölatxon A.o.ga yordam bermagan. A.o. va Pölatxonlarning özaro raqobatidan foydalangan rus qöşinlari Qöqon, Marğilon va Öşni jangsiz egallaydi. M. D. Skobelev A.o. boşçiligidagi qipçoqlarga uzil-kesil zarba beriş uçun qipçoqlarning Norin b-n Qoradaryo oraliğidagi qişlov yeriga 1876 y. qişida harbiy ekspeditsiya uyuştirgan. Qözğolonçilar bundan xabar topib rus qöşinini Andijonda kutib olganlar. 1876 y. 8 yanv.dagi jangda qözğolonçilar yana mağlubiyatga uçraganlar. 18 yanv.da A.o. boşçiligidagi laşkar Asakada yengilib, şaharni taşlab çiqqan. 19 yanv.da Pölatxon sulh taklif etib Xöjandga K. P. Kaufman huzuriga elçilarini yuborgan. Bundan A.o.ni rus ayğoqçilari ogoh etadilar. A.o. öz hayotini saqlab qoliş va mavqega ega böliş ilinjida 1876 y. 20 yanv. da taslim bölişi haqida muzoqaralar olib boriş uçun işonçli kişilarini jönatgan, 24 yanv.da general M. D. Skobelev b-n şaxsan uçraşganidan söng öz safdoşlari (26 safdoşi va 400 jangçi) b-n taslim bölgan. A.o. öz tasarrufidagi qözğolonçilarni tarqatib yuborgan, bu b-n qözğolon mağlubiyatga mahkum etilgan.
Ad.: Bobobekov H. N., Qöqon tarixi, T., 1996; Bobobekov H. N., Pölatxon qözğoloni, T., 1996.
Haydarbek Bobobekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБДУРАҲМОН ОФТОБАЧИ (тахм. 1844-1884, Оренбург) — Қўқон хонлигида офтобачи, сўнгра парвоначи, мингбоши. Қўқон хонлигининг жан. даги тоғли вилоятларда яшовчи қирғизлар ва қипчоқларнинг бир қисми томонидан Худоёрхонинг зулмига, хусусан солиқ сиёсатига қарши бошланган қўзғолон раҳбарларидан. Уларга ўзбек ва тожиклар қўшилиб умумхалқ ҳаракатига айланиб кетган (қ. Пўлатхон қўзғолони). Худоёрхон қўзғолонни бостириш учун А.о. ва Иса авлиё бошчилигида қўшин жўнатган, бироқ улар қўзғолончилар томонига ўтган. Қўзғолончилар Ўш, Наманган, Андижон ва Асакани олганлар. Хон қўзғолонни бостириш учун Туркистон генерал-губернаторлигидан ёрдам сўраган ва уни кутмай Тошкентга қочган. М. Д. Скобелев бошчилигидаги жазо қўшини Қўқонга 1875 й. 13 июлда етиб келган. Қўзғолончилар 1873 й. даёқ Пўлатхонни хон деб эълон қилганларига қарамай А.о. Худоёрхон қочиб кетгандан сўнг тахтга Худоёрхоннинг катта ўғли Насриддинбекни ўтқазади. А.о. қўзғолончилар сафини янги кучлар б-н тўлдириб, қипчоқлар ва оддий жангчиларга даҳбоши, элликбоши каби унвонлар бериб, уларни янгидан тузилаётган қўшинларга бошлиқ этиб тайинлаган. 1875 й. 22 авг.да Маҳрам жанги бўлиб, унда қўзғолончилар ёмон қуролланганликлари, ҳарбий маҳорат йўқлиги туфайли енгилганлар. 8—9 сент. да А.о.нинг 5 минг кишилик лашкари М. Д. Скобелев қўшини б-н Мингтепа қишлоғида жанг қилиб мағлубиятга учраган. А.о. 25 йигити б-н Ўзганга қочган. Бу жангларда Пўлатхон А.о.га ёрдам бермаган. А.о. ва Пўлатхонларнинг ўзаро рақобатидан фойдаланган рус қўшинлари Қўқон, Марғилон ва Ўшни жангсиз эгаллайди. М. Д. Скобелев А.о. бошчилигидаги қипчоқларга узил-кесил зарба бериш учун қипчоқларнинг Норин б-н Қорадарё оралиғидаги қишлов ерига 1876 й. қишида ҳарбий экспедиция уюштирган. Қўзғолончилар бундан хабар топиб рус қўшинини Андижонда кутиб олганлар. 1876 й. 8 янв.даги жангда қўзғолончилар яна мағлубиятга учраганлар. 18 янв.да А.о. бошчилигидаги лашкар Асакада енгилиб, шаҳарни ташлаб чиққан. 19 янв.да Пўлатхон сулҳ таклиф этиб Хўжандга К. П. Кауфман ҳузурига элчиларини юборган. Бундан А.о.ни рус айғоқчилари огоҳ этадилар. А.о. ўз ҳаётини сақлаб қолиш ва мавқега эга бўлиш илинжида 1876 й. 20 янв. да таслим бўлиши ҳақида музоқаралар олиб бориш учун ишончли кишиларини жўнатган, 24 янв.да генерал М. Д. Скобелев б-н шахсан учрашганидан сўнг ўз сафдошлари (26 сафдоши ва 400 жангчи) б-н таслим бўлган. А.о. ўз тасарруфидаги қўзғолончиларни тарқатиб юборган, бу б-н қўзғолон мағлубиятга маҳкум этилган.
Ад.: Бобобеков Ҳ. Н., Қўқон тарихи, Т., 1996; Бобобеков Ҳ. Н., Пўлатхон қўзғолони, Т., 1996.
Ҳайдарбек Бобобеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.