Abort
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 54–55-b. — ziyouz.com
Abort (lot. abortus — bola taşlaş) — ayollarda homiladorlikning dastlabki 28 haftasida baçadondan homila tuşişi, 28 haftadan ilgari tuğilgan bola yaşamaydi. A. erta (homiladorlikning 12 haftasi içida kerakli davo çoralari körilmaganda bola tuşişi) va keçikib (13 — 27 hafta içida bola tuşişi) sodir bölişi mumkin. A. sun'iy va ğayriixtiyoriy A.ga bölinadi. Sun'iy A. (bola tuşiriş) ayolning öz istagi yoki soğliğiga qarab homiladorlikning 12-haftasiga qadar, tibbiy sabablarga köra esa bundan keçroq muddatlarda tuğruqxonalarda ötkaziladi. Ğayriixtiyoriy A. (bola taşlaş) sabablari: 1) ötkir va yuqumli kasalliklar, mas, terlama, bezgak, brutsellyoz, zaxm va b.; 2) ona b-n homila qoni rezus faktorinnt mos kelmasligi (ona qonida rezus faktor manfiy, homilada esa musbat bölişi); 3) umumiy kasalliklar (yurak, qon tomirlari, öpka va nafas a'zolari, buyrak, endokrin bez kasalliklari); 4) jinsiy a'zo kasalliklari (tuxumdon faoliyatining buzilişi); bunda sariq tana gormoni kam işlanib çiqib, baçadon muskullarini qisqartiruvçi omillar, jumladan follikulin kuçayib ketadi, natijada A. röy beradi; 5) içki jinsiy a'zolarning turli sabablar b-n yalliğlanişi; 6) ayol tanosil a'zosining yetarli rivojlanmaganligi (infantilizm); 7) turli şikastlar (homiladorlik vaqtida yiqiliş, oğir yuk kötariş, lat yeyiş va h.k.); homiladorning biror narsadan qattiq qörqişi, hayajonlanişi. Ğayriixtiyoriy A. homilaning baçadondan köçiş darajasiga qarab turliça böladi. A. xavfi tuğilganda bel oğrib, jinsiy a'zodan bir oz qon keladi, baçadon homila muddatiga nomuvofiq kattalaşadi; töğri davo qilinsa, homiladorlikni saqlab qoliş mumkin. Boşlanayotgan A.da oğriq sezilib, qon keladi, baçadon taranglaşib; bunda ham homila tirik bölsa, homiladorlikni saqlab qoliş mumkin. Jadallaşgan A. da laxta-laxta qon keladi, baçadon taranglaşadi, qisqaradi. Çala A.da homila butun çiqmay, uning köçmagan qismlari baçadon içida qolib, qon köp ketadi, baçadon homiladorlik muddatiga nisbatan kiçik böladi. Töliq A. da homila butun tuşadi; şunga köra qon kelişi tez töxtaydi, baçadon kiçrayadi. Homila nobud bölib, baçadon qisqarişi juda sust borsa, homilaning ajralişi va tuşişi uzoq çöziladi. Bunday hollarda baçadondan uzoq vaqtgaça qon ketadi (çözilgan A.). Ba'zan homila baçadon devoridan köçadi-yu, lekin baçadon böyni kanalining taşki teşigi yopiq bölsa, böyin kanalida töxtab qoladi (baçadon böyniga bola tuşişi). Ba'zan homila nobud bölsa ham (baçadon qisqarmasa) tuşmaydi. Atrofidagi suv şimilib, özi bujmayib, mömiyosimon bölib qoladi (yopişib qolgan A). A. ga infeksiya sabab bölganda, infeksiya homilani zararlab, baçadon va b. jinsiy a'zolar hamda qorin pardasi yalliğlanadi, homiladorning isitmasi kötariladi. Septik A. da esa mikroblar ona organizmiga qon orqali tarqaladi, bemorning ahvoli oğir böladi; öz vaqtida çora körilmasa, ona nobud bölişi mumkin.
Özbekistonda kasalxonalardan taşqarida abort qiliş (jinoiy A.) taqiklanadi va jinoyat hisoblanadi. Ayolni A. ga majbur etgan şaxslar ham jinoiy javobgarlikka tortiladi.
Hayvonlarda böğozlikning bevaqt tuğallanişi, bola taşlaş. A.ning kelib çiqiş sabablariga qarab yuqumsiz, yuqumli va invazion turlari bor. Yuqumsiz A. asosan, urğoçi hayvonlar jinsiy a'zosi funksiyasining buzilişi va taşqi muhitning ta'siri (vitamin va mineral moddalari kam bölgan, çirigan, moğorlagan, açigan yem-xaşak yediriş, uriliş, qisiliş, oğir işlarda işlatiş kabi mexanik ta'sir) natijasida sodir bölsa, yuqumli A. brutsellyoz, trixomonoz va b. kasalliklar natijasida röy beradi. Invazion A. esa piroplazmoz, gel-mintozlar natijasida organizmning zaharlanişi va zaiflanişidan kelib çiqadi.
Kuraş çoralari: çorva mollarini boqişda, sun'iy qoçirişda, böğozlik davrida zootexnika va veterinariya qoidalariga töliq rioya qiliş va h.k.
Ad: Qodirova A. A., Akuşerlik, T., 1994.
Asolat Qodirova, Abdulla Quranboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБОРТ (лот. abortus — бола ташлаш) — аёлларда ҳомиладорликнинг дастлабки 28 ҳафтасида бачадондан ҳомила тушиши, 28 ҳафтадан илгари туғилган бола яшамайди. А. эрта (ҳомиладорликнинг 12 ҳафтаси ичида керакли даво чоралари кўрилмаганда бола тушиши) ва кечикиб (13 — 27 ҳафта ичида бола тушиши) содир бўлиши мумкин. А. сунъий ва ғайриихтиёрий А.га бўлинади. Сунъий А. (бола тушириш) аёлнинг ўз истаги ёки соғлиғига қараб ҳомиладорликнинг 12-ҳафтасига қадар, тиббий сабабларга кўра эса бундан кечроқ муддатларда туғруқхоналарда ўтказилади. Ғайриихтиёрий А. (бола ташлаш) сабаблари: 1) ўткир ва юқумли касалликлар, мас, терлама, безгак, бруцеллёз, захм ва б.; 2) она б-н ҳомила қони резус факториннт мос келмаслиги (она қонида резус фактор манфий, ҳомилада эса мусбат бўлиши); 3) умумий касалликлар (юрак, қон томирлари, ўпка ва нафас аъзолари, буйрак, эндокрин без касалликлари); 4) жинсий аъзо касалликлари (тухумдон фаолиятининг бузилиши); бунда сариқ тана гормони кам ишланиб чиқиб, бачадон мускулларини қисқартирувчи омиллар, жумладан фолликулин кучайиб кетади, натижада А. рўй беради; 5) ички жинсий аъзоларнинг турли сабаблар б-н яллиғланиши; 6) аёл таносил аъзосининг етарли ривожланмаганлиги (инфантилизм); 7) турли шикастлар (ҳомиладорлик вақтида йиқилиш, оғир юк кўтариш, лат ейиш ва ҳ.к.); ҳомиладорнинг бирор нарсадан қаттиқ қўрқиши, ҳаяжонланиши. Ғайриихтиёрий А. ҳомиланинг бачадондан кўчиш даражасига қараб турлича бўлади. А. хавфи туғилганда бел оғриб, жинсий аъзодан бир оз қон келади, бачадон ҳомила муддатига номувофиқ катталашади; тўғри даво қилинса, ҳомиладорликни сақлаб қолиш мумкин. Бошланаётган А.да оғриқ сезилиб, қон келади, бачадон таранглашиб; бунда ҳам ҳомила тирик бўлса, ҳомиладорликни сақлаб қолиш мумкин. Жадаллашган А. да лахта-лахта қон келади, бачадон таранглашади, қисқаради. Чала А.да ҳомила бутун чиқмай, унинг кўчмаган қисмлари бачадон ичида қолиб, қон кўп кетади, бачадон ҳомиладорлик муддатига нисбатан кичик бўлади. Тўлиқ А. да ҳомила бутун тушади; шунга кўра қон келиши тез тўхтайди, бачадон кичраяди. Ҳомила нобуд бўлиб, бачадон қисқариши жуда суст борса, ҳомиланинг ажралиши ва тушиши узоқ чўзилади. Бундай ҳолларда бачадондан узоқ вақтгача қон кетади (чўзилган А.). Баъзан ҳомила бачадон деворидан кўчади-ю, лекин бачадон бўйни каналининг ташки тешиги ёпиқ бўлса, бўйин каналида тўхтаб қолади (бачадон бўйнига бола тушиши). Баъзан ҳомила нобуд бўлса ҳам (бачадон қисқармаса) тушмайди. Атрофидаги сув шимилиб, ўзи бужмайиб, мўмиёсимон бўлиб қолади (ёпишиб қолган А). А. га инфекция сабаб бўлганда, инфекция ҳомилани зарарлаб, бачадон ва б. жинсий аъзолар ҳамда қорин пардаси яллиғланади, ҳомиладорнинг иситмаси кўтарилади. Септик А. да эса микроблар она организмига қон орқали тарқалади, беморнинг аҳволи оғир бўлади; ўз вақтида чора кўрилмаса, она нобуд бўлиши мумкин.
Ўзбекистонда касалхоналардан ташқарида аборт қилиш (жиноий А.) тақикланади ва жиноят ҳисобланади. Аёлни А. га мажбур этган шахслар ҳам жиноий жавобгарликка тортилади.
Ҳайвонларда бўғозликнинг бевақт туғалланиши, бола ташлаш. А.нинг келиб чиқиш сабабларига қараб юқумсиз, юқумли ва инвазион турлари бор. Юқумсиз А. асосан, урғочи ҳайвонлар жинсий аъзоси функциясининг бузилиши ва ташқи муҳитнинг таъсири (витамин ва минерал моддалари кам бўлган, чириган, моғорлаган, ачиган ем-хашак едириш, урилиш, қисилиш, оғир ишларда ишлатиш каби механик таъсир) натижасида содир бўлса, юқумли А. бруцеллёз, трихомоноз ва б. касалликлар натижасида рўй беради. Инвазион А. эса пироплазмоз, гель-минтозлар натижасида организмнинг заҳарланиши ва заифланишидан келиб чиқади.
Кураш чоралари: чорва молларини боқишда, сунъий қочиришда, бўғозлик даврида зоотехника ва ветеринария қоидаларига тўлиқ риоя қилиш ва ҳ.к.
Ад: Қодирова А. А., Акушерлик, Т., 1994.
Асолат Қодирова, Абдулла Қуранбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.